Informatie Verstandelijke Handicaps

Fragiele X Syndroom: de oorzaak

Algemene info over chromosomen

Het fragiele X syndroom is, na het syndroom van Down, de meest voorkomende erfelijke oorzaak van een verstandelijke handicap. Vaak bevindt er zich in de familie aan moederzijde (een broer, zus, oom, tante, neef of nicht) al iemand met een verstandelijke handicap.
Het komt voor bij 1 op de 4.000 mannen en bij 1 op de 8.000 vrouwen. In Nederland worden ongeveer 25 jongens en 15 meisjes per jaar met dit syndroom geboren.
Het verschil in voorkomen tussen jongens en meisjes wordt veroorzaakt door het feit dat de erfelijke fout zich op het vrouwelijke X-chromosoom bevindt. Meisjes hebben in elke cel in het lichaam twee X-chromosomen, terwijl mannen er maar één bezitten (naast een mannelijk Y-chromosoom). Bij vrouwen die met het 'foute' X-chromosoom worden geboren, staat er dus nog een 'gezond' X-chromosoom tegenover. Daardoor zijn de afwijkingen bij vrouwen met het foute X-chromosoom in de regel minder ernstig dan bij mannen. Bij veel vrouwen zijn de afwijkingen zelfs zo onopvallend en/of bestaat er geen verstandelijke handicap, zodat uit niets blijkt dat ze een 'fout' X-chromosoom bij zich dragen.

Kleine verandering in een gen
Oorzaak van het fragiele X syndroom is een verandering (mutatie) in een gen op de lange arm van het vrouwelijke X-chromosoom. Op deze plaats is het chromosoom smaller en breekbaarder (=fragiel) geworden.
Het bewuste gen (FMR1-gen = Fragiele X Mentale Retardatie 1-gen) zorgt er in normale gevallen voor dat er in de hersenen een bepaald onmisbaar eiwit wordt gemaakt. Normaal bestaat het FMR1-gen uit een specifieke bouwsteen van een groep van 3 kleine eiwitbrokjes (de nucleotiden cytosine-guanine-guanine), die tussen de 6 en 50 maal naast elkaar wordt herhaald (gemiddeld 30 maal).
Tijdens de celdeling kan het aantal herhalingen 'per ongeluk' gaan toenemen en aan het nageslacht worden doorgegeven. Wanneer het proces van toenemnd aantal herhalingen eenmaal begonnen is, gaat het meestal steeds verder.

Premutatie en volledige fragiele X mutatie
Wanneer er een X chromosoom wordt doorgegeven met meer dan 230 herhalingen van het FMR-1 gen, dan ontstaan er bij die persoon verschijnselen van het fragiele X syndroom. Zij hebben dan een zogeheten 'volledige fragiele X mutatie'.
Mensen met een X chromosoom met tussen de 55 en 230 herhalingen van het FMR-1 gen worden beschouwd als 'drager'. Dit wordt ook wel een 'premutatie' genoemd. Het aantal herhalingen in dit afwijkende X chromosoom kan bij doorgeven aan hun kinderen uitgroeien tot boven de 230, waardoor dat kind daadwerkelijk het fragiele X syndroom zal krijgen.