<<<< terug naar inhoudsopgave

Hfdst. Ch. 3 De ontwikkeling van Attisch theater uit cyclische en kalendrische rituelen 3 : the development of classical Greek theatre from cyclic and calendrical  rituals

1. Het pre-theatrale stadium The pre-theatrical stage

a. a. Komos, threnos en mimesis Komos, threnos and mimesis

In hoofdstuk II par. In Chapter II, section 2.1 zagen wij dat een ritueel vaak begonnen wordt met een ruimtelijke verplaatsing, dit om symbolisch de tijd en de ruimte van het ritueel af te scheiden van het leven van alledag. 2.1, we saw that a ritual frequently started off with spatial movement, to separate symbolically the ritual from everyday life. Op deze wijze wordt de liminaliteit, het andere karakter van het ritueel, onderstreept. In this way, the liminality, the alternative nature of the ritual, was underlined. Men gaat naar een andere plaats toe om herboren terug te komen. One goes to another place, to be reborn.

De Griekse naam voor een groep participanten die zich ruimtelijk verplaatst voor het uitvoeren van een ritueel is komos . The Greek name for a group of participants moving spatially to perform a ritual is komos. Van oudsher was dit de dorpsgemeenschap die op processie ging. Traditionally it was the village going on procession. Het woord is niet slechts voorbehouden aan feestoptochten van jonge mensen, die onder invloed van wijn op erotische avonturen gaan. The word is not just limited to revelries of young people, persuing erotic adventures under the influence of wine.n oudsher betekende komos Traditionally komos referred to any procession or parade (1). Ook is de komos niet altijd een processie onder de patronage van Dionysos (2).Also, the komos was not always a procession under the patronage of Dionysos (2).Hieruit blijkt dat komos in de tijd voor Peisistratos een algemene betiteling voor een rituele optocht was

De handelingen die zo'n komos ging uitvoeren konden veelzijdig zijn. The acts a komos could perform were manifold. A festive parade could e.g. een bruid begeleiden naar het nieuwe huis van haar man.escort a bride to the new home of her husband. A komos could participate in the initiation rites of boys or girls or in a funeral. Bij al deze 'life crisis-rituals' deed de komos actief met het gebeuren mee door commentaar op de handelingen te geven met gesproken woord, zang, muziek of dans. In all these 'life crisis rituals' the komos played an active part in making ritual comments, in singing, in making music or with dance. Bij feestelijke bijeenkomsten zoals een huwelijk deelde de komos in de feestvreugde en zong huwelijksliederen. In festival gatherings like marriage, the komos shared in the merriments and sang songs of wedlock. Bij begrafenissen deelde de komos in de smart van de familie en zong threnoi , klaagliederen. At funerals, the komos shared in the grief of the family and sang threnoi, dirges.

Op een voor ons onbekend tijdstip in de ontwikkelingsgeschiedenis van de komos begonnen zich uit de grote groep van participanten in het ritueel specialisten los te maken. At a time in the development of the komos unknown to us some specialists began to separate themselves from the large group of participants in the ritual. Members of the community being the most proficient in dancing and singing began to form dance groups in order to sing and perform texts written by specialists. De term komos werd in engere zin toegepast op deze dansgroepen en zo ontwikkelde de term komos zich van algehele processie van een dorpsgemeenschap tot een koor- en dansgroep. The term komos was in a more strict sense applied to such a dance group. Thus the komos developed from a general village procession more specifically into a specialized choir and dance group.

De dans- en zanggroep organiseerde zich rondom de persoon van een exarchon (3). The choir and dance group organized itself around the person of an exarchon (3). Deze ontwikkeling vindt ongetwijfeld zijn oorsprong in de oude groepering van de komos rondom de zoon of de weduwe van de overledenen. This development stems no doubt from the traditional grouping of the komos around the son or the widow of the deceased. In deze begrafenisrituelen antwoordde de komos in de threnos op de klachten van de zoon of de weduwe (of een ander familielid). Such a funeral komos answered in the threnos to the son's or the widow her (or another family member's) mourning. Such funeral occasions gave rise to a choir leader, the exarchon.

Dat deze ontwikkeling van processie naar dans- en zanggroep al vroeg in de geschiedenis van Griekenland plaatsvond, blijkt uit archeologische vondsten. That this development from procession to choir and dance group took place early in the history of Greece, is evidenced by archaeological finds. Op de Dipylon-vaas uit de geometrische periode (900-700 BC) is sprake van een dansgroep rond een On the Dipylon-vase from the geometric period (900-700 BC) we notice a choir and dance group performing around the body of a deceased gestorven. Er is niet alleen sprake van funeraire dans, maar ook wordt er gezongen en muziek bij gemaakt (4). There is not only funeral dance, but there is also music and probably song (4). Opvallend is dat één persoon op de vaas met zijn hand signalen maakt, waarop de anderen reageren. It is noticable that one person on the vase makes signals with his hand, while the others respond. Hier lijkt dus al sprake te zijn van een komos-leider. This seems to be already a komos leader, an exarchon.

Ook cyclische en kalendrische rituelen werden door komoi gevierd. Also cyclical and calendrical rituals were celebrated by komoi. Op vaste tijden in het jaar trok de gemeenschap het dorp of de stad uit om het nieuwe jaar of de oogsttijd (of andere breekpunten in de biologische en sociale processen) met een ritueel te markeren. At fixed times in the year the community parted from the village or city to mark out the new year or the harvest (or any other breaking point in the biological and social processes) with a ritual.

Kalendrische rituelen waren in Griekenland sterk verbonden met de dodencultus. Calendrical rituals in Greece were strongly linked to the cult of the dead. Archeologische vondsten tonen ons dat men eeuwenlang ononderbroken offers bracht bij de graven van mensen die in de Myceense tijd waren gestorven (5). Archaeological discoveries show us that for centuries on end offerings were made to the graves of people who died  during the Mycenaean period (5). Deze mensen werden als de bekende heroën uit de verschillende epische cycli bij hun (vermoedelijke) graf als halfgoden vereerd. These people were known as the  heroes (sing. heros) from the various epic cycles and were worshipped in their (presumed) graves as semi-gods (daimones).

De inwoners van Sikyon eerden elk jaar hun legendarische heros Adrastos met threnoi. The inhabitants of Sikyon worshipped each year their legendary heros Adrastos with threnoi. Herodotos vertelt dat de Sikyoniërs zijn droevige lotgevallen met tragische koren verheerlijkten (7): in plaats van Dionysos vereerden zijn namelijk Adrastos. Herodotos tells us that the Sikyonians lamented and celebrated his sad fate with tragic choirs (7): instead of Dionysos they worshipped Adrastos. Uit de nevenschikking van Dionysos naast Adrastos. The juxtaposition of Dionysos next to Adrastos aen doordat Herodotos spreekt van 'tragische koren', is mijns inziens het vermoeden gerechtvaardigd dat er in zekere mate in Sikyon van mimesis sprake wnd Herodotos speaking of 'tragic choirs',  justifies the presumption, I think, that to some extent mimesis existed in Sikyon. De 'tragische koren' in het Athene van Herodotos' tijd waren immers gespecialiseerd in mimesis. The tragic choirs in Athens of Herodotos' time were specialized in mimesis. Door de cultus van Adrastos met die van Dionysos te vergelijken geeft Herodotos aan dat zij gelijk van karakter waren. By comparing the cult of Dionysus with Adrastos Herodotos indicates that they were similar in nature.

Naast de cultus van Adrastos kan men die van Hippolytos te Troezen noemen: jonge meisjes offerden hun haar aan de jong gestorven heros (8). Apart from the cult of Adrastos, Hippolytos of Troezen can be mentioned: young girls sacrificed their hair to the young heros (8). Ook bij deze cultus werden threnoi gezongen. In this cult threnoi were sung also. De ons bekende helden uit de tragedies worden ook in cyclische en kalendrische rituelen aanbeden. The known heroes from the tragedies were also worshipped in cyclical and calendrical rituals. De Atheners aanbaden bijvoorbeeld Oedipus als heros (9). The Athenians, for example worshipped Oedipus as a heros (9). De Grieken kenden veel van deze heroën, die vaak als schutspatroon voor de stad fungeerden: Hylas, Lityeres, Iacchos etc. The Greeks knew many such heroes, often the patron saints of cities: Hylas, Lityeres, Iacchos etc. (10).

Ook waren er zogenaamde 'vegetatiegoden', die door de Grieken uit andere landen waren overgenomen. There were also so-called fertility gods, which the Greeks imported from other countries. De vrouwen van Athene zongen jaarlijks de threnos voor Adonis. The women of Athens sang the annual threnos for Adonis. Adonis was van oorsprong een Semitische God (Tammuz), die door de Grieken in de Archaïsche Periode uit het Oosten was overgenomen (11). Adonis was originally a Semitic god (Tammuz), adopted by the Greeks in the Archaic Period from the East (11). De dood van de jonge god werd symbolisch voorgesteld door het snel verwelken van jong zaaigoed in onvruchtbare grond (de zogenaamde 'tuinen van Adonis'). The death of the young god was symbolically represented by the rapidly whithering away of young seedlings in infertile ground (the so-called Gardens of Adonis). Dit zaaigoed werd vervolgens naar de zee gedragen alwaar het werd uitgestrooid. The seedlings were then carried to the sea to be offered to the waves. The women also made a mock funeral using a doll as corpse. Op deze begrafenissen maakten zij luid misbaar en zongen zij hun threnoi (12). They mourned and sang their threnoi (12). De begrafenis is duidelijk een vorm van mimesis. The funeral is clearly a form of mimesis. Is het niet juist te veronderstellen dat de vrouwen ook in andere aspecten van het ritueel mimesis gebruikten? Is it not correct to assume that women used mimesis in other aspects of the ritual also?

Ook op de Lenaia zongen de Lenai, na Dionysos te hebben opgeroepen, van zijn dood (13). Also at the Lenaia the Lenai sang, after summoning Dionysos from the death, of his fate (13). Hier was waarschijnlijk sprake van mimesis. Here probably also mimesis was used to some extent. Ook Dionysos is net als Adonis een vegetatiegod die op een later tijdstip in hun geschiedenis door de Grieken is overgenomen, vermoedelijk uit Klein-Azië. Dionysos is also like Adonis a fertility god. imported by the Greeks at some later time in their history, probably from Asia Minor.

Bij de Grieken was er naast de heroën- en vegetatiegodencultus ook nog een ander religieus medium waarin men cyclische en kalendrische rituelen opvoerde: de mysteriecultus. For the Greeks there was besides the cult of the heros and the gods of fertility, another religious service to perform cyclical and calendrical rituals: the Mysteries.

De Demeter mysteriën te Eleusis (14) waren van oorsprong een oude agrarische cultus, ontstaan uit zaaifeesten. The Demeter Mysteries at Eleusis (14) were originally an ancient agrarian cult. In het ritueel was er sprake van een hechte band tussen mythe en rite. In the ritual there was a close link between myth and ritual. Ploutoon, de god van de onderwereld, heeft de dochter van Demeter geroofd en houdt haar gevangen in de onderwereld. Plouton, the god of the underworld, had abducted the daughter of Demeter and kept her trapped in the underworld. Demeter gaat op zoektocht en komt tijdens haar omzwervingen bij koning Keleos en drinkt bij hem de kukeoon , een mengsel van kaas, gerst en wijn, om haar zorgen te vergeten. Demeter goes on a quest. In her wanderings she visits King Keleos and drinks with him the kukeoon, a mixture of cheese, barley and wine, in order to forget about her sorrows. Demeter rouwt en niets wil groeien. Demeter grieves and meanwhile the soil remains sterile. Uiteindelijk heeft Zeus medelijden met haar en hij beveelt Ploutoon om Demeter haar dochter terug te zenden. Eventually Zeus pities on her and he recommends Plouton to return her daughter to Demeter.Ploutoon stemt in onder voorwaarde dat de dochter voortaan een derde deel van het jaar bij hem in de onderwereld zal wonen. Ploutoon agrees on one condition: he wants her daughter to be his spouse and to live for a third part of the year in the underworld beside him.

Hoewel wij niet precies weten hoe het ritueel in zijn handelingsverloop plaatsvond, is toch het vermoeden gerechtvaardigd dat het ritueel een mimetisch karakter had (15). Although we do not know exactly how the ritual took place, is the justified to assume that the ritual was mimetic by nature (15). Er was een epopteia , waarbij de ingewijden keken naar een mimetische voorstelling, waarschijnlijk een 'heilig huwelijk', opgevoerd door de hierophantes en zijn vrouw. There was an epopteia, where the initiates witnessed a mimetic representation of some sort, probably a hieros gamos, a 'sacred marriage', performed by the hierophantes and his wife. Net als Demeter bij koning Keleos op een troon bedekt met een ramshuid zat en daar de kukeoon dronk, zo moest ook de initiandus deze drank drinken en op een ramshuid zitten.Just like Demeter visited king Keleos, sat on a throne covered with a ram's fleece and drank the kukeoon , so the initiandi had to drink this potion seeted on a fleece. Ook was er een spel met slangen (dieren speciaal aan de onderwereld gewijd). There was a snake ritual (snakes were dedicated to the underworld). Waarschijnlijk werd er de threnos gezongen als nabootsing van de klacht van Demeter. The threnos was sung in imitation of Demeter her complaint.

De rouw van Demeter en het verblijf van haar dochter Persephone/Kore stond symbool voor het opslaan van het graan na de oogst in juni. The mourning of Demeter and the new residence of her daughter Persephone/Kore in the underworld  was a symbolic myth representing the storing of grain after the harvest in June. Het graan verdween voor vier maanden in silo's onder de grond, om in oktober weer naar boven te komen. The grain was stocked for four months in underground silo's to be brought to light again in October. De anodos van Persephone staat symbool voor het weer naar boven halen van het graan uit de ondergrondse silo's. The anodos of Persephone represented symbolically the grain coming from these underground silo's.
 

b. b. Hymnos en mimesis. Hymnos and mimesis.

In de Griekse kalendrische rituelen van helden-, vegetatiegod- en mysteriecultus was de threnos niet de enige mogelijkheid waarmee de mythe aan de rite gekoppeld kon worden. In calendrical rituals of the Greek heros, fertility god and Mysteries type the threnos was not the only means to link the myth to the ritual. Naast de threnos was ook de hymne het middel bij uitstek om te vertellen van de daden van de heros of god. In addition to the threnos the hymn recounted the deeds of the heros or god also. In de hymne baden de koren de held of de god om te komen zingen of dansen als leider van het koor. The choir used the hymn for inviting the hero or the god to come sing and dance as leader of the choir. Zo was de dithyrambe van oorsprong een hymne gericht aan Dionysos om te verschijnen en zo het begin van de lente te beginnen. The dithyrambe was originally a hymn addressing Dionysos to appear and with his resurrection to start off the beginning of spring.

In het ritueel was de invocatie van de godheid een belangrijk moment, gemarkeerd door de hymne.Within the ritual the invocation of the deity was an important moment, marked by the hymn. Zo werd Dionysos onder begeleiding For example, Dionysosvan trompetten opgeroepen om te verschijnen van de bodem van het Lernische meer (16) en zo was er te Megara een feest waarop de dochter van Demeter met hymnen werd uitgenodigd weer uit de onderwereld naar boven te komen. was at the sound of trumpets called to appear from the bottom of the Lernian Lake (16) and at Megara there was held a festival where the daughter of Demeter was invited by hymnal songs to reappear from the underworld. Ook de invocatie had vaak een mimetisch karakter: de priester of de koorleider werd na het zingen van de hymne de godheid, die zich aan de mensen openbaarde. The invocation was often mimetic by nature: the priest or the exarchon, after singing the hymn, was transformed into the deity revealing himself to the people.Soms werd bij deze personificatie het masker als symbool gebruikt, zoals in het ritueel van Demeter Cydaria te Phoineus (17): de priester zette het masker van Demeter op. Sometimes the mask was used as a symbol of this personification, as in the ritual of Demeter Cydaria at Phoineus (17): the priest put on the mask of Demeter. Ook speelde het masker van Dionysos een rol bij de eredienst tijdens de Lenaia te Athene. Also the mask of Dionysos played a role in his worship at the Lenaia in Athens.

Het koor, dat bij een ritueel heilige zang en dans voor de godheid uitvoerde, voelde zichzelf vaak geïdentificeerd met de mythische volgelingen van die godheid (18). The choir, performing their songs and dances for the deity, often identified with the followers of the mythical deity (18). Zij dansten rond het altaar of het beeld van de godheid. They danced around the altar or the image of the deity. Vaak nam de exarchon de rol van god op zich. Often the exarchon played the role of the god himself. Als voorbeeld kan een een vrouwenkoor van Nymphen genoemd worden dat een rituele dans rond Artemis uitvoerde (19). As an example a choir of Nymphes can be mentioned performing a ritual dance around Artemis (19). De exarchon speelde hierbij de rol van Artemis. The exarchon was the one playing the role of Artemis.

Mimesis established itself especially in choirs where dramatic narrative was central to the performance. This mimesis may be weak: a small part of the myth was performed, sometimes as an aitiological explanation of the ritual, or mimesis may be strong: the entire ritual was a duplicate in action of the tale of the myth (20).

De komoi konden verschillende mythische wezens of dieren personifiëren, zoals satyrs, of verschillende soorten dieren (kikkers!) rond Dionysos of Titanen, Amazonen etc. The komoi may impersonalize different mythical creatures or animals, like satyrs, or different kinds of animals (frogs!) around Dionysus or impersonalize Titans, Amazons etc. Vaak leverde de mythe het actieschema voor het ritueel. Often the myth was used as the script of the ritual. Dit resulteerde vaak in een agoon tussen het koor en de godheid. This often resulted in a agoon between choir and deity. Zo probeerden de Mainaden Dionysos te vinden, die zich voor hen probeerde te verstoppen. Thus the Mainads tried to find Dionysos, who tried to hide from them.De wedstrijd bestond in de vraag wie wie te slim af was This agoon was a symbol of the battle between spring and winter, with the new year ultimately prevailing.

1. Overlapping en karakter van de kalendrische rituelen. Overlap and nature of the calendrical rituals.

In het voorafgaande zagen wij dat in Griekenland cyclische en kalendrische rituelen in drie verschillende cultussen werden gevierd, namelijk in die van de heros, in die van de zogenaamde vegetatiegod en in de mysteriën. In the preceding we saw that in Greece cyclical and calendrical rituals were performed in three different cults, namely in the cult of the heros, in the cult of the so-called fertility god  and at the Mysteries. Omdat deze verschillende cultussen zich met de viering van dezelfde biologische en sociale processen bezighielden, vertoonden zij een neiging tot samensmelting en overlapping. Because these different cults were all involved in the celebration of the same biological and social processes, they showed a tendency to merge and overlap. Een heros kon worden opgenomen in een mysteriecultus (21) of een vegetatiegodheid kon een heroscultus overnemen (22). A heros may have been included in the Mysteries (21) or a fertility god may take over a heros cult (22). Ook kon een vegetatiegod in de mysteriën worden ingekapseld.A fertility god may have been incorporated into the Mysteries (23).

Ik heb het vermoeden dat deze inkapseling in vele gevallen zijn reden vindt in politieke ontwikkelingen. I suspect that this incorporation in many cases finds its reason in political developments. Een heros of een vegetatiegod is vaak de schutspatroon van een stad. A heros or a fertility god is often the patron of a city. Hij is als het ware zijn vaandel. He is, as it were, her flag. Bij grote politieke invloed wordt de heros of de vegetatiegod als het ware 'geëxporteerd' als symbool van de macht van die stad in een ander gebied. In case of political expansion the heros or the fertility god is, as it were, 'exported' as a symbol of the power of that city in another area. Zo werden in de loop van de vijfde eeuw BC veel landelijke heroscultussen overgenomen door de cultus van Dionysos als symbool van Athene's groeiend imperialisme. Thus in the course of the fifth century BC many local heros cults were taken over by the cult of Dionysus as a symbol of Athens' growing imperialistic power. 

De termen vegetatiegodheid en agrarisch festival, zoals die in de Griekse godsdienstgeschiedenis gehanteerd worden, geven aanleiding to misverstand The terms fertility god and agricultural festival, like they are used in the Greek religious history, give rise to some misunderstanding. Deze termen suggereren dat men in het ritueel slechts de vernieuwing of het afsterven van de natuur viert; dat men door middel van magie slechts de vruchtbaarheid van land, dier en mens wil afdwingen. These terms suggest that in the ritual only the renewal or the death of nature is celebrated; that through magic only the fertility of the soil, of animals and humans is enforced. Er is echter meer aan de hand, zoals de theorie van Turner al deed vermoeden. But there is more, as Turner's theory already suggested. The death and/or resurrection of the fertility god or heros is not only symbolical of the death and reflourishing of nature, but also of the death of the old corrupt life and of the restrenghtening of human society in the new year to come. Deze sociale component in het ritueel is net zo belangrijk als de biologische, vaak nog belangrijker. This social component in the ritual is just as important as the biological, often even more important. Niet alleen stonden de heroën uit de cultus symbool voor het afsterven van de natuur en van het oude jaar, maar men geloofde ook dat zij vanuit de onderwereld voor vruchtbaarheid zorgden (24). Not only did the death of the heroes symbolize the death of nature and of the old year. They also believed that out of the underworld they took care of the fertility of the land and the prosperity of its people (24). De gestorven helden zorgden voor vernieuwing van het biologische en sociale leven. The fallen heroes were responsible for the renewal of biological and social life.

De vraag dient nu gesteld te worden of de theorie van Turner ook voor Griekse kalendrische rituelen in het pre-theatrale stadium een juist verklaringsmodel levert. The question is now to be asked whether Turner's theory provides an accurate explanation of Greek calendrical rituals in the pre-theatrical stage also. Met andere woorden: beantwoordt een Grieks kalendrisch ritueel aan de beschrijving van die rituelen zoals gegeven in hoofdstuk twee? In other words, does a Greek calendrical ritual answer the description of such rituals as provided in chapter II? Want als wij bij deze rituelen sporen van liminaliteit, inversies etc. For if we find in these rituals traces of liminality, inversions etc., it will be less surprising if we'll find  later on liminality, inversions etc. in Attic Theatre alsokunnen bestuderen. De strekking van het betoog is er immers op gericht aan te tonen dat Attisch theater zich uit kalendrische rituelen ontwikkeld heeft en dat het Attisch theater zelf nog als kalendrisch ritueel fungeert.For it is our purpose to demonstrate that classical Greek theatre developed from calendrical rituals and that Attic theatre itself still functioned as a calendrical rite in 5th century Athens. Deze laatste stelling zal in hoofdstuk vier worden verdedigd. The latter proposition will be defended in chapter IV.

Adrados zegt van de Griekse kalendrische rituelen: “All the festivals I have referred to and will refer to later, were agricultural festivals, seeking a timeless pause in the cyclic course of time, a pause for the renovation of life, new harvests, new happiness and a liberation from the elements of impurity brought by the course of the day”. Adrados describing the Greek calendrical rituals: "All the festivals I have referred to and will refer to later, were agricultural festivals, seeking a timeless pause in the cyclic course of time, a pause for the renovation of life, new harvests, new happiness and a liberation from the elements of impurity brought by the course of the day " (25) Dit komt overeen met Van Genneps bevindingen dat de rite los van de tijd komt te staan; de rite is 'tijdloos' boven de tijd verheven. (25). This corresponds with Van Genneps findings that the rite becomes 'time transcendent', beyond time and place. (26) Ook zagen we in hoofdstuk II 2.3 dat het ritueel als het ware schoon schip maakt om in het nieuwe jaar met herboren krachten te beginnen. (26) Also we saw in chapter II 2.3 that the ritual makes a fresh start to begin the new year with regenerated strength.

Adrados vervolgt zijn beschrijving van de Griekse kalendrische rituelen aldus: “The festival is a time out of time, in which man puts himself in communion with the divine. Adrados continues his description of the Greek calendrical rituals : "The festival is a time out of time, in which man puts himself in communion with the divine. All the limitations of the present disappear. All the limitations of the present disappear. Tears and laughter are free, foods are different and unlimited. Tears and laughter are free, foods are different and unlimited. Clothes are different, sexual taboos and other kinds of restrictions are abolished. Clothes are different, sexual taboos and other kinds of restrictions are abolished.Power and sanctity may be parodied. Power and sanctity may be parodied. (....) It is the mythical time conceived at once as chaos and happiness, from which other time emerged. (....) It is the mythical time as conceived at once as chaos and happiness, from which other time emerged. (....) The bounds between animal and man disappear, as do those between dead and living, god and man.” (....) The bounds between animal and man disappear, as do those between dead and living, god and man. "

Heel deze beschrijving komt overeen met Turners bevindingen: het religieuze karakter van het ritueel, de bezinning over de basiswaarden van de maatschappij, de vrije kritiek die in liminaliteit mogelijk is, het andersoortige karakter van het ritueel, de vrijheid van allerlei restricties, het door elkaar gooien van de kosmologische ordening, zodat de demarcatielijnen tussen leven en dood, dier en mens etc This description matches with Turner's findings: the religious nature of the ritual, the reflection on the basic values of society, the liberal criticism in liminality possible, the different nature of the ritual, the freedom from restrictions, the uprooting of the cosmological plan, so that the demarcations between life and death, animals and humans etc. worden opgeheven: al deze facetten van het kalendrisch ritueel vinden wij terug in de beschrijving van Turner. are lifted: all these facets of the calendrical ritual we have found in Turner's description. De conclusie lijkt dan ook gerechtvaardigd dat Griekse kalendrische rituelen geen uitzondering op de regel vormen: zij zijn liminaal van karakter. The conclusion seems to be justified that Greek calendrical rituals form no exception to the rule: they are liminal by nature.

De vraag komt nu naar voren of er in de Griekse rituelen ook sprake is van inversie en communitas. The question raised now is whether the Greek rituals also show inversions and communitas. Zij konden immers binnen liminaliteit potentieel aanwezig zijn.For within liminality they were potentially present. Helaas zijn onze gegevens van Griekse rituelen te summier om hier duidelijk een uitspraak over te kunnen doen. Unfortunately, our records of Greek rituals are too scarce to warrant some clear statements.Maar toch zijn er aanwijzingen dat er sprake van inversiespel was: Yet there are indications that the game of inversion was played in rituals :

Op vazen staan afbeeldingen van mannen en vrouwen die wisselen van kleding; hier zijn ook literaire gegevens voor te vinden (27). On vases we find images of men and women exchanging clothes; here also literary data are available (27). Tijdens het 'nieuw vuur' ritueel op het eiland Lemnos is er waarschijnlijk sprake geweest van een totale of gedeeltelijke rituele machtsovername door het vrouwelijk deel van de bevolking (28) Ook was er sprake van inversie op de Thargelia, een lentefeest in de maanden april mei te Athene. During the 'new fire' ritual on the island of Lemnos a total or partial overthrow of power was effected by the female portion of the population (28). There was inversion on the Thargelia, a spring festival in April/May in Athens. De pharmakos werd waarschijnlijk ritueel tot koning gekroond alvorens gedood of uit het land verdreven te worden. The pharmakos was probably ritually crowned king before being slain or driven out of the country.

De vraag of er tijdens Griekse kalendrische rituelen sprake was van communitas is nog moeilijker te beantwoorden. The question whether communitas was effected during Greek calendrical rituals is even more difficult to answer.Communitas kan het beste in de praktijk bestudeerd worden en dan nog is een scherpzinnig en inlevend waarnemer nodig. Communitas can best be studied in practice and can only be spotted by an astute and emphatic observer. De moeilijkheden bij historisch antropologisch onderzoek ligt in het feit dat wij het ritueel niet 'op veldwerk' kunnen bestuderen. The difficulty with historical anthropological research lies in the fact that we are not able to study the ritual 'in the field', like contemporary anthropology can. De moeilijkheid bij de interpretatie van Griekse rituelen is nog groter omdat onze gegevens summier zijn. The difficulty with the interpretation of Greek rituals is even greater because of the scarcity of our data. Yet there is evidence that communitas was evoked during Greek calendrical rituals. Op deze feesten mochten vaak alle leden van de gemeenschap meevieren.At these celebrations often all members of the community were allowed to join in the festivities. Thus it is known that at the Eleusian  mysteries, resident foreigners, women and slaves were allowed to take part in the initiations and follow-up rituals (29). Dit wijst mijns inziens op een gelijkheidsstreven in de opzet van de religieuze viering. This points, I think, to some equality in the planning of the religious celebration. Verder onderzoek naar communitas in Griekse niet -theatrale (en theatrale) rituelen is nog nodig. Further research into communitas in Greek non-theatrical (and also theatrical) rituals is still needed.

2. Het theatrale stadium The theatrical stage

a Het ontstaan van theatera. The formation of theatre

Wij zagen in de vorige paragraaf dat in de Griekse kalendrisch rituelen van de heros-, vegetatiegod- en mysteriecultus mimesis een rol speelde. We saw in the previous section that in the calendrical rituals of the  heroes, the fertility gods and the Mysteries mimesis played a role to some extent. Gespecialiseerde zang- en dansgroepen gingen de door hen naar voren gebrachte mythen visualiseren en zo werd de kiem voor theater gelegd. Expert choirs and dance groups started to dramatize their myths. Thus the germ for theatre was laid. De komoi gingen de verhalen in de threnos en de hymne spelen, waarbij de koorleider de rol van aanbeden heros of vegetatiegod op zich nam. The komoi started to act out the narratives in the threnos and hymn. The leader of the choir (the exarchon) took on the role of the whorshipped hero or fertility god. De koorleider (exarchon) kwam als protagonist los van het koor te staan. The exarchon separated himself from the choir as the protagonist. Er ontstond een dialoog of een beurtzang tussen hem en het koor. There was a dialogue or a duet between him and the choir. In het koor ontwikkelde zich een nieuwe leider die als coryphaeus voor het koor het woord voerde. The choir appointed a new leader, who spoke as coryphaeus on behalf of the choir. Deze nieuwe 'exarchon' kon zich tot een tweede acteur ontwikkelen, de deuteragonist , waarna er weer een nieuwe exarchon kon komen. This new 'exarchon' grew out into a second actor, the deuteragonist, and another exarchon would take his place. Dit proces kon zich voortzette. This proved to be an ongoing process. Ook is het mogelijk dat uit de groep koorleden naar voren kwamen om de bijrollen te vertolken. It is also possible that the minor parts in the play emerged directly from the choir.

Volgens Adrados (30) zijn behalve de coryphaeus en de acteurs ook de choregus en de dichter uit de exarchon ontwikkeld. The choregos (the 'manager' of the play) and also the poet, according to Adrados (30), did develop from the exarchon.De choregus ontwikkelde zich in de loop der tijd tot een aparte functie los van het koor. The choregos grew in the course of time into a separate function separate from the choir. Zijn oude rol van koorleider kon men nog altijd herkennen in de pro-agoon , wanneer hij aan het hoofd van zijn koor het theater binnenkwam. His old role as leader of the choir (the exarchon) was still preserved, though, in the pro-agoon, when he entered the theatre at the head of his choir.

Dat er een nauwe band tussen dichter en koor bestond, blijkt uit het feit dat Sophocles volgens de informatie in zijn 'bios' tweemaal zelf de hoofdrol in zijn stukken heeft gespeeld. That there existed a close connexion between the poet and the choir, is clear from the fact that Sophocles, according to the information in his 'bios', played twice the leading part in his plays. Dit bewijst echter niet dat de functie van exarchon en dichter ooit identiek is geweest, zoals Adrados meent.However, this proves not that the function of exarchon and poet were of old identical, as Adrados believes. Sophocles kan in bepaalde noodsituaties zijn ingevallen. Sophocles may have been obliged, e.g. in case of emergency, to put on the theatrical mask himself. De dichter kan zich als specialist ook los van het koor ontwikkeld hebben, zonder ooit zelf lid van het koor te zijn geweest. The poet as a specialist may have developed separately from the choir, without ever having been a member of the choir.

Bij de viering van de verschillende kalendrische rituelen ontstond er rivaliteit tussen de verschillende komoi, die door verschillende groepen waren uitgezonden om de gestorven held of vegetatiegod te eren (31). In the celebration of the various calendrical rituals there was rivalry between the several komoi, after they were sent out to honor the fallen hero or the fertility god  (31). Uit deze rivaliteit ontwikkelden zich georganiseerde wedstrijden, die zich in eerste instantie in twee hoofdstromingen opsplitsten: in wedstrijden in koorlyriek en wedstrijden in theater.From these rivalries organized competitions developed, which can be divided into two main categories: contests in choir singing (lyric poetry) and theatrical competitions. Het eerste type competitie was non-mimetisch; het tweede was mimetisch. The first type of competition was non-mimetic, the second mimetic. Ook in de theaterwedstrijden bleef het zangelement een grote rol spelen, maar lyriek werd ondergeschikt aan theater (32).There was some overlap, for also in the theatrical competitions singing was included. But there the lyrics became subordinate to the theatrical element (the narrative)(32).

Bij de instelling van de georganiseerde wedstrijden hebben in de zesde eeuw BC de tirannen een grote rol gespeeld. The tyrants in the 6th century BC promoted the institution of organized competitions. Voor Sikyon was dat Kleisthenes en voor Athene Peisistratos. For Sikyon it was Kleisthenes and for Athens Peisistratos. It was Peisistratos stelde voor het eerst tragediewedstijden in op zijn nieuwe festival, de grote Dionysia.who started the competitions on his new festival, the great Dionysia.Peisistratos schiep tragedie niet uit het niets, maar maakte door het organiseren van theaterwedstrijden in gebouwde theaters een logisch vervolg op een ontwikkeling die reeds bij de verschillende kalendrische rituelen was begonnen. Peisistratos dit not create tragedy out of nothing, but completed, by building theaters for his theatrical competitions, a development that had already begun at the various calendrical rituals.

Dit geldt ook voor Thespis. This also applies to Thespis. Hij wordt de uitvinder van de tragedie genoemd, maar dit is waarschijnlijk te danken aan de Alexandrijnse voorliefde voor het vinden van een protos heuretes . He is called the inventor of the tragedy, but this is probably due to the Alexandrian usage of searching for a protos heuretes for every phenomenon at hand. Dit betekent niet meer dan dat hij de eerste was van wie men wist dat hij in een bepaald genre dichtte (33). This only means that he was the first one reported to have written tragedies (33). Wat men daarbij niet inzag was het feit dat Thespis uit een strek ontwikkelde voorgeschiedenis putte.But he did not invent tragedy 'out of the blue'. He made use of developments already at hand. Het enige dat men hem als 'uitvinder' kan toeschrijven is het geven van een uiteindelijke literaire vorm aan elementen die reeds in de pre-theatrale traditie voorkwamen. The only thing which can be ascribed to him as 'inventor' of tragedy is to have given a final literary form to elements already occurring in the pre-theatrical tradition. Maar misschien is dit al een te grote eer voor hem. But perhaps this is already too great an honor. With certainty one can only say that in the of time Thespis an actor stepped out from the choir and started to act out the narrative. Thespis kan een hand in deze ontwikkeling hebben gehad, net als in een aantal technische aspecten, zoals in het gebruik van het masker (34). Thespis may have had a hand in this development, like in a number of other technical aspects, as in the use of the mask (34).

Vanuit de rituelen ontwikkelde zich theater, dat werd opgesplitst in de genres tragedie, komedie en satyrspel. From the pre-theatrical rituals theatre developed, which was split into the genres of tragedy, comedy and satyrplay. Bij deze ontwikkeling zijn twee andere literaire genres van invloed geweest, namelijk literaire lyriek en epiek. This development was influenced by two other literary genres, viz. literary lyric poetry and epic poetry. Deze beïnvloeding vond plaats omdat literaire lyriek uit dezelfde bron was voortgekomen en dezelfde thematiek behandelde. This influence occurred because literary lyric poetry developed from the same source and treated the same literary themes. In the plays there were still, besides the narrative, many lyrics preserved, showing their origin from non-theatrical ritual. These theatrical lyrics were influenced by non-theatrical lyrics (which grew out to be a separate genre in the 5th century). De invloed van epiek deed zich gelden omdat ook epiek zich bezighield met de verhalen van dezelfde heroën, die de koren in eerste instantie hadden aanbeden en wier lotgevallen zij nu in het theater 'op de bühne' brachten. The influence of literary epic was also great because epic treated the same stories of the same hero's which the choirs initially had whorshipped. Their fate they now brought 'on stage' . Er was dus een overlapping in thematiek. So an overlap in subject matter did occur.

De rituele vieringen van de komoi worden als het ware het theater binnengebracht. The ritual celebrations of the komoi were, as it were, introduced into the theater. Dit werd nog altijd symbolisch voorgesteld door de parodos van het koor. This was symbolically represented by the parodos of the choir. Het koor kwam de orchestra binnen voor het plegen van rituele handelingen. The choir entered the orchestra to perform ritual acts. De sporen hiervan zijn nog altijd te zien in de ons overgeleverde theaterstukken. The vestiges are as such still visible and detectable in the surviving plays.

b. B. Tragedie Tragedy

In tragedie is nog duidelijk de rituele rol van het koor te herkennen. In tragedy the ritual role of the choir is still recognizable. Het koor speelde de rol van vrienden of volgelingen van de heros en beklaagden zijn lot. The choir played the role of friends or followers of the heros and lamented his fate. Bij zijn dood zongen zij de threnos (35) of bij zijn val deelden zij in zijn verdriet. Upon his death the choir sang the threnos (35) or shared in his grief when he had fallen. Zijn cultus werd als het ware het theater ingebracht, waarbij de nadruk meer en meer kwam te liggen op de lotgevallen van de heros en de rituele functie van het koor steeds minder werd. His cult was, so to speak, introduced into the theatre, with a greater focus on the fate of the heros and a diminuishing of the ritual function of the choir. The myth was given an increasing emphasis. De rol van het koor werd hiermee kleiner. The role of the choir became less and less. The choir ended up in merely providing comment to the action on stage, but not really taking part in the action anymore (this was an ongoing process from Aischylian to Euripidian and post-Euripidian play).

Ook in de hymne zien wij nog de oorspronkelijke rituele functie van het koor. Also in the hymn the original ritual function of the choir is still recognazible. Net als in het pre-theatrale stadium vinden wij in de tragedie invocaties van godheden en opsommingen van hun roemruchte daden. Like in the pre-theatrical stage, we find invocations of deities and lists of their glorious deeds in the plays. Deze hymnen weden binnen het verhaal functioneel gemaakt. Such hymns were deemed to be functional within the story.

Uit de agoon tussen verschillende koren waren de theaterwedstrijden gegroeid.From the agon between the different choirs in the pre-theatrical stage the theatrical contests have developed. De agoon bleef echter ook een belangrijke structureringsfactor in de theaterstukken zelf uitmaken, zowel in tragedie als in komedie. The agon also played an important role in building up the literary structure of the play itself, both in tragedy and comedy.Een Attisch theaterstuk is opgebouwd rondom een conflict tussen twee of meerdere mensen of groepen mensen. An Attic theatre piece is built up around a conflict between two or more people or groups of people, the agon.eze agoon is een ontwikkeling uit pre-theatrale rituele This is also a development from pre-theatrical rituals.

Zoals wij zagen ontwikkelde tragedie zich uit een veelheid van kalendrische rituelen, die gevierd werden ter ere van de zogenaamde heroën en vegetatiegoden. To summarize, tragedy developed from a vaste array of calendrical rituals, which were celebrated in honor of the so-called heroes and fertility gods. Tragedie putte uit het rijke arsenaal van mythen, die over deze heroën werden verteld en maakte ze tot theaterstukken. Tragedy drew from a rich panoply of myths in circulation and turned them into plays.Dit proces was al in het pre-theatrale stadium begonnen. This process already started in the pre-theatrical stage .

De hervorming van Peisistratos bestond hierin, dat hij tragedievoorstellingen to een groot staatsritueel maakte (36) onder de patronage van Dionysos. The reform of Peisistratos consisted of upgrading tragedy performances to the status of governamental ritual (36) under the patronage of Dionysos. De cultus van Dionysos hield zich met dezelfde viering van biologische en sociale processen bezig als de heroscultus. The cult of Dionysos celebrated the same biological and social processes as were ritualized in the cult of the heros. Dionysos was als vegetatiegod een hypostase voor het afstervende en weer tot nieuwe bloei komende leven, zowel biologisch als sociaal. Dionysos was as fertility god the hypostasis of the dying and resurrected life, both biological and social. Ook de heroën waren een dergelijke hypostase, zodat hun cultus die van Dionysos in zijn functie overlapte. The heroes were also such a hypostasis. This resulted in the heros cult merging into the cult of Dionysos, according to the same procedure in Athens as it happened in Sikyon (37). Zo verklaart zich het feit, dat tragedie weinig Dionysisch van thematiek is, terwijl haar optreden toch valt binnen de cultus van Dionysos. This explains the fact that tragedy has little Dionysian content, though her function certainly is within the cult of Dionysos.

Met het brengen van het ritueel op de bühne, met het maken van het ritueel tot een toneelstuk, werd noodzakelijkerwijs de mythe belangrijke In bringing the ritual on stage, in making the ritual into a play, the myth became necessarily more important. De lotgevallen van de held werden belangrijker dan de verering van het koor. The fate of the heros became more important than the worship of the choir. Toch bleef de oorspronkelijke rituele betekenis bewaard, echter met het verschil dat de biologische component in de functie van het ritueel vrijwel geheel naar de achtergrond verdween. However, the original significance of the ritual was indeed preserved, though the organic/biological component in the function of the ritual almost entirely disappeared into the background. De sociale component kreeg de nadruk: dat de heroën en vegetatiegoden voor de vruchtbaarheid van land, dier en mens zorg droegen, werd in de functie van het theaterritueel minder belangrijk dan het geloof dat zij door hun passio het sociale leven nieuw kracht gaven. The social component became the focus. That the heroes and fertility gods looked after the fertility of the soil, its animals and humans, became in the functionality of the theatrical ritual less important than the belief that they gave new strength with their passio to social life. Net als in de pre-theatrale rituelen bleven de gestorven heroën en vegetatiegoden in het theaterritueel voor het behoud van de stad zorgen.This was no different from the pre-theatrical stage. Even now the heroes and fertility gods kept taking care of the salutariness of the city. In het volgende hoofdstuk zullen wij zien hoe dit gebeurde. In the next chapter we will see how this happened.

Met het overkoepelen van de verschillende heros- en vegetatiegodcultussen door één groot staatsritueel onder patronage van Dionysos, dat er op gericht was door jaarlijkse rituele voorstellingen de stad te zuiveren van spanningen en een gevoel van eenheid te geven, deed ook de staatsgodsdienst van de Olympische goden haar intrede in het ritueel. By regrouping the various cults of the  heroes and fertility gods into one great governamental ritual under the patronage of Dionysos, which by annual ritual performances focused on purifying the city of tensions and so restoring unity, the state religion of the Olympic gods became a part of the ritual too. Dit proces werd vergemakkelijkt doordat de Olympische godenwereld al een belangrijke rol speelde in de mythen rondom de verschillende helden. This process was facilitated by the fact that the Olympic world of the gods already played an important role in the myths surrounding the various heroes. De invloed van de epiek is in dit opzicht ook groot geweest. The influence of epic poetry in this respect was also great.

c. C. Komedie. Comedy.

Net als tragedie is ook komedie gegroeid uit cyclische en kalendrische rituelen, maar zij is later tot ontwikkeling gekomen en heeft voor haar opbouw veel te danken aan tragedie (38).Just like tragedy, comedy developed from cyclical and calendrical rituals too, but slightly later and owing much to tragedy in the way she was structured (38). Zij werd als theaterwedstrijd voor het eerst in ingesteld in het jaar 485 BC, zo'n 50 jaar na de eerste tragedievoorstellingen (39). She was institutionalized for the first time in the year 485 BC, some 50 years after the first performances of tragedy (39).

Net als tragedie vindt komedie haar oorsprong in de handelingen van de komos bij kalendrische rituelen van het heros-, vegetatiegod- of mysteriëntype. Like tragedy comedy has its origins in the acts of the komos at various calendrical rituals of heros, fertility god or Mysteries. Het was bij sommige rituele optochten of bij sommige feesten gebruikelijk dat men grappen maakte over bekende persoonlijkheden of zelfs over de heroën of goden die de schutspatroon van het feest waren. It was usage in some ritual parades or at some festivals to make jokes and funny remarks about well-known personalities or even about the heroes or gods patronizing the festival. In het tweede hoofdstuk zagen wij immers dat de liminaliteit van het ritueel gekenmerkt wordt door vrijheid van kritiek, het losgooien van de knellende banden en het terzijde schuiven van de normale dagelijkse restricties.For in the second chapter we saw that the liminality of the ritual is characterized by freedom of criticism, the casting off of rigid down ties and the stepping aside from normal day-to-day restrictions. De gemeenschap gooit zich als het ware open en met dit open gooien ontdoet zij zich van opgekropte spanningen. The community opens up, as it were, and in doing so tries to free itself from its tensions. De lach werkt hierbij bevrijdend. The laughter liberates.

In de Kikkers van Aristophanes The Frogs of Aristophanes treffen wij een mooi voorbeeld aan van een rituele optocht. gives us a good example of a ritual procession. Vanaf vers 316 zien wij een komos in de praktijk aan het werk (40). From verse 316 onward, we see a komos at work (40). Dionysos en Xanthias horen plotseling fluitspel en zien een koor van ingewijden in de Demetercultus de orchestra binnenkomen. Dionysos and Xanthias suddenly hear the playing of flute and see a choir of initiates of Demeter entering the orchestra. Opvallend is dat zij het lied dat het koor zingt herkennen. It is worth noticing that they recognize the song the choir sings. Het is de Iacchos van Diagoras, een hymne aan de godheid Iacchos (41). It is the Iacchos of Diagoras, a hymn to the deity Iacchos (41).

This shows that even in ritual processions the songs may have been composed by a professional lyrical poet and that the specialization into a poet and a specially trained sing and dance group was not limited to competitions of lyric poetry and drama. Such specialization already occurred in the pre-theatrical rituals themselves. Literatuur deed waarschijnlijk al in het pre-theatrale stadium zijn intrede bij de activiteiten van de komos. Already in the pre-theatrical stage  did the komos make use of written, literary texts. This the Iacchos of Diagoras in the Frogs shows.

De Iacchos van Diagoras is een hymne bedoeld om Iacchos uit tempel op te roepen om met de komos te komen dansen (42). The Iacchos of Diagoras is a hymn meant to summon Iacchos from his temple to come and dance with his komos (42). In de vorm van een beeld komt hij uit zijn tempel en aan het hoofd van de processie gaat hij hen voor naar Eleusis. In the shape of a statue he is hauled out of his temple. At the head of his procession he leads them on to Eleusis. Bij het krieken van de dag wordt Iacchos wakker gepord. At the crack of the dawn Iacchos is made awake. De niet-ingewijden worden weggehouden van de processie. The non-initiates are kept away the procession. Tijdens de tocht zingt men feestelijke hymnen voor Persephone en Demeter. During the trip they sing hymns of celebration for Persephone and Demeter. Op de brug over de rivier de Kephisos maken de processiegangers grappen over bekende persoonlijkheden in het politieke leven van Athene. On the bridge over the river Kephisos the pelgrims make jokes about famous personalities in the political life of Athens. Grappen worden gemaakt over iemands afkomst of over fysieke tekortkomingen of vermeende seksuele perversiteiten. Jokes are made about a person's origins or about his physical disabilities or his alleged sexual perversions.

Comedy developed out of this kind of ritual freedom. Men bootste het gedrag van de persoon die men op de hak nam na. The pelgrims imitated the behaviour of the persons satirized. Men gesticuleerde hierbij.They made crude gestures. They pulled faces.Men gebruikte obscene (gebaren) taal.They used faul language. Uit dit alles ontwikkelde zich theater en dit proces werd vervolmaakt door beïnvloeding van tragedie, waarbij komedie de tegenpool werd van tragedie.From all this theatre developed. This process was speeded up and influenced by the succes of tragic performances, comedy being the complementary dual opposite of tragedy. Het lachen als tegenpool van verdriet. The laughter as the opposite of sadness and grief. De komische held als tegenpool van de tragische held. The comic hero the counterpart of the tragic hero.

De non-theatrale oorsprong van komedie komt ook duidelijk naar voren in de parabasis , waarin het koor het masker afdeed om de toeschouwers toe te spreken. The non-theatrical origins of comedy are also evident in the parabasis, when the choir put down their mask to adress the audience directly. The putting down of the mask indicated that the parabasis was no longer mimesis. Een verder non-mimetisch element, dat in de theatrale fase van het ritueel werd behouden, was het grote feestmaal aan het eind van het stuk. Another non-mimetic element that was preserved in the theatrical stage of the ritual, was the great party at the end of the play. Parabasis en ritual party are also to be found in non-theatral, calendrical rituals.

Notes

1. F.R. Adrados: Festival, Comedy and Tragedy; the Greek Origins of Theatre. (Leiden 1975) (FCT) (p. 37)

2. For several examples of komoi not in connection with the god Dionysos see Adrados  (FCT) (p. 38)  

3. Adrados (FCT) (p. 252)

4. Werner: Archeaoligica Homerica; Musik und Tanz. (Goettingen 1968) (p. you 44 ev.)

5. M. Adronikos: Archeaologica Homerica; Totenkult (Goettingen 1968) (p. w 126 ev.)

6. Chapter II see note 2

7. Herodot. V 67.,5

8. Paus. 2.32 1-4 cf. W.S Barrett: Euripides Hippolytos edited with Introduction and Commentary (Oxford 1964) (p. 3 ev.)

9. At the end of the Oedipus at Kolonos the gods make Oedipus a semi-god, who will bring prosperity and happiness to its new place of residence.

10. T.H. Gaster: Thespis (New York 1966 2th edition) (p. 32)

11. Burkert (SHGMR) (p. 106)

12. Plu. Alc. 18

13. Clemens Alex. Proptrept. 4.4

14. M.P. Nilsson: Greek Popular religion (New York 1940) (GPR) (p. 86)

15. G.E. Mylonas: Eleusis and the Eleusian Mysteries (Princeteon 1961) (p. 33)

16. Plu. On Isis and Osiris 364 f

17. Paus. VIII 15.,3

18. Adrados (FCT) (p. 262)

19. Kallimachos: hymn. Art. 170

20. Adrados (FCT) (p. 264)

21. Possibly the large role of king Keleos in the Eleusian Mysteries is an example of this development.

22. Herodot. (V 67,5) tells that Kleisthenes  'gave' the choirs of Admetos to Dionysos. This indicates that a large part of the cultus of Admetos was as of now celebrated under the patronage of Dionysos.

23. E.g. Dionysos under the name of Iacchos in the Eleusian Mysteries.

24. Inscription from Thera: I.G. XII Fasc. 3.n 1340 cf. Hipp. On Diet IV 92

25. Adrados (FCT) p. 254)

26. Chapter II 2.1

27. L.Deubner: Attische Feste (Berlin 1932) (p. 133)

28. Burkert: Jasoon, Hypsipyle and New Fire ate Lemnos: A study in myth and ritual (CQ full. XX 1970 (p. 7)

29. Nilsson (GPR) (p. 90)

30. Adrados (FCT) (p. 250-251)

31. A similar process can be studies at the different song and dance groups going on pelgrimage every year in South-America to worship their favorite saints: see dr. J. van Kessel: Danseurs dans le desert; une étude de dynamique social (Le Haye-New York 1980)

32. I do not see why theatre must have preceded lyric poetry in originating from the ritual, as Adrados wants us to believe (FCT) (p. 339). It is possible for them both to have developed from the ritual at the same time.

33. Adrados (FCT) (p. 336)

34. see Suda under ' Thespis '

35. E.g. Soph. Ajax 879 ev.

36. Adrados (FCT) (p. 348) thinks that a group dancers specialised in 'heroic' productions played an important role in the reforms of Peisistratos. They called themselves 'tragoi' and played the role of mythical followers of Dionysos. Later they would have extended their repertoire with heroic tales. They continued to keep  the name 'tragoi' for their group. Their plays they called tragedies.

37. See p. 60 note 7

38. Adrados (FCT) (p. 356-357)

39. Pickard-Cambridge/web ASTRE: Dithyramb, Tragedy and Comedy (Oxford 1962) (p. 144th Cf. Pickard-Cambridge: the Dramatic Festivalks or Athens (2^nd edition Oxford 1986) (DF) (p. 40 ev.)

40. Although there is within the comedy not a real procession coming into the orchestra, but a mimesis of a real procession,  still it is without a doubt that the mimesis is a very accurate representation of such a real choir of real initiates

41. Aristoph. Ranae 320

 42.   Aristoph. Ranae 325

Sign our guestbook!