l
 

l
    Polyamorie: verval of vooruitgang?
www.mysticism.nl




Polyamorie is een meme, een cultureel verschijnsel van variatie dat zich redupliceert in de hoofden van steeds meer mensen. Onder de definitie van een meme valt ook dat een meme competitief en concurrerend is met andere sociale instellingen. En ook hierin laat de polyamorie zich als een meme kennen: zij is immers in een discussie verwikkeld met andere vormen van relationele en erotische verbintenissen. Zij streeft ernaar die reeds bestaande vormen te vervangen, of in ieder geval -op zijn minst- aan te vullen als een goed alternatief.

Dit opstel wil de toekomst van de polyamorie als meme bespreken, met als invalshoek drie mogelijke manieren om PA te verklaren, namelijk:
polyamory
1. PA als evolutionair verschijnsel
2. PA als marginaal verschijnsel
3. PA als decadent verschijnsel

Deel 1. PA als evolutionair verschijnsel

Het zou welzeker het geval kunnen zijn dat PA het in de toekomst gaat winnen van andere sociale fenomenen. Zij zou deze overhand kunnen krijgen op grond van een belangrijke troef die zij in handen heeft, -een troef die zij kan uitspelen tegen andere vormen van sociale verbintenissen op gezins en familie niveau-, nml. haar vermogen om nog meer mensen in een relatie tot elkaar te brengen dan de traditionele vormen van liefde dat tot nu toe konden. En in die grotere relatie zou de gezinsnucleus sterker kunnen worden, wanneer meer mensen zorgen voor meerdere mensen.

Het gezin vormde oorspronkelijk de eerste sport van een ladder die via familie, stam, clan, gemeente, en landsdeel opklom tot het hoogste niveau van de staat. Het gezin was van oorprong de allereerste sociale intelling van verbintenis, evolutionair zo gegroeid omdat het gezin in onze vroegere geschiedenis de beste manier was om het voortbestaan van onze soort zeker te stellen.

Maar in de moderne wereld van globalisatie en internationale massa communicatie zijn deze primaire nuclei van de sociale structuur in een maalstroom van ontwikkeling terechtgekomen, waardoor zij hun oude ordening dreigen te verliezen of al reeds verloren hebben. De steden gaan op in steeds grotere agglomeraties van metropolen, de landsdelen fuseren tot samenwerkende gebiedsdelen, ja, hele staten verdwijnen in overkoepelende samenwerkingsverbanden, misschien niet in eerste instantie politiek en op de geografische kaart, maar wel in de manier waarop ze feitelijk bestaan: in hun cultuur en in hun (administratieve, culturele, economische) communicatie onderling. Het ontstaan van politieke samenwerkingsverbanden als de EU of de Russische Unie is nog niets vergeleken bij de wereldwijde globalisatie, die sinds de jaren 70 van het vorig millennium de wereld tot een steeds grotere eenheid brengt. In sommige werelden, bijv. in de wereld van het Internet of in de wereld van het internationale zakenleven en het geldwezen, bestaan staatsgrenzen al lang niet meer. Wil je een beetje mee kunnen komen in zulk soort wereld dan praat je Engels en je gedraagt je als wereldwijze kosmopoliet, met een pak aan dat iedereen kan herkennen en als eigen kan erkennen (en dus niet in een Schotse kilt).

Het zou helemaal niet zo gek zijn om ook het uiteenvallen van het traditionele gezin te zien als een zelfde soort fenomeen. Ook het gezin lijkt wel te ´globaliseren´, als we deze term even oprekken tot de betekenis van ´steeds grotere verbanden aangaan´. In zoverre zou polyamorie dus een echt (post)modern cultureel verschijnsel zijn, dat niet alleen gevoed wordt door de nieuwe cultuur van massa communicatie, maar dat ook als meme zelf die nieuwe massa communicatie aanstuurt. Om het wat concreter te zeggen: PA is niet alleen in opkomst omdat er Internet is, ook het omgekeerde is het geval: Internet is tot zo´n grote bloei gekomen omdat memen als PA in opkomst zijn.

Volgens de filosoof Hegel streeft de wereld er als Idee naar om steeds meer zelf-referent te worden, om een steeds grotere Eenheid te worden, die uiteindelijk in zichzelf zal ingaan en verzinken. Veel culturele evolutionisten hebben deze Hegeliaanse opvattingen in hun achterhoofd wanneer ze de moderne globalisatie beschrijven: de wereld wordt steeds meer een eenheid en een ieder die deze eenwording probeert tegen te gaan is in wezen -niet eens ideologisch, maar gewoon op grond van de definitie- reactionair. Het is een ontwikkeling die niet meer valt te stoppen.

Zo zouden we ook de PA kunnen omschrijven: een ontwikkeling die niet meer valt te stoppen. Want zowel individu als collectief varen polyamorywel bij steeds grotere samenwerkingsverbanden. Liefde wordt gedeeld met steeds meer mensen, waardoor er meer kennisvergaring plaatsvindt, wat op haar beurt weer grotere geestelijke groei bij alle partners tot gevolg heeft. Een ieder wordt er rijker van. Ook de kinderen komen in aanraking met meer ouders dan hun primaire biologische ouders, wat kan leiden tot meer mensenkennis en een grotere tolerantie, ook voor ´andersoortigen´, bv. wanneer de biologische ouders PA relaties onderhouden met mensen van andere, verschillende rassen en culturen. Het kind groeit dan op met meer stimuli, waar het zich aan aanpast.

Bezien vanuit deze evolutionaire invalshoek is het niet verwonderlijk dat het echtscheidingspercentage zo drastisch is gestegen na de Tweede Wereldoorlog. Het heeft er mee te maken dat de traditionele gezinsnucleus niet meer aansluit bij de veranderende wereld. We kunnen niet als persoon klein blijven denken in onze relaties, wanneer de wereld an sich steeds groter gaat denken. Uiteindelijk zou het gezin dan als een wat bespottelijk anachronisme achterblijven in een wereld die steeds grootschaliger en allesomvattender wordt. Het zou zoiets zijn als alleen maar supporter blijven van je plaatselijke voetbalclub, terwijl jouw landsteam al jaren op wereldniveau in de top meespeelt. Je bent dan toch gek als je niet dát team gaat aanmoedigen ipv. van dat kleine benepen provincieclubje van je.


Deel 2. PA als marginaal verschijnsel

Het is evenwel ook mogelijk om andere toekomst scenario´s voor de polyamorie te presenteren. Want er zijn een aantal bezwaren tegen een evolutionair model van de PA ingebracht die te maken hebben met begrippen als holarchie en marginaliteit. Het is daarom goed om die begrippen nader te bepreken.


Holarchie

Arthur Koestler heeft elk systeem -en dus ook een social systeem- beschreven als een samenstelling van zgn. holons, dat zijn basale eenheden die op een gelijk niveau en met dezelfde kwaliteit samenwerken, bv. water is een holon dat is samengesteld uit H2O moleculen. Deze lagere holons, de moleculen, zijn op hun beurt weer samengesteld uit lagere holons nl. waterstof en zuurstof. Maar ook deze atomen zijn weer een samenstelling van lagere subatomaire deeltjes. Al deze eenheden -de holons- staan in een hiërarchische relatie tot elkaar: water is zogezegd in dit systeem de baas over haar lagere holons, de atomen en de moleculen. Het systeem vormt een zogenaamde holarchie. Water kan op zijn beurt weer de mindere zijn in een nog groter systeem. In de mens is water ook onderdeel van een fysiologische holarchie. In dit systeem is water ondergeschikt aan de werking van heel het biologische organisme, die in deze keten dus de top van de holarchie uitmaakt..

Een dergelijke beschrijving kan ook betrokken worden op sociale systemen. We zagen dat het gezin een lagere sport op de ladder gezin-familie-clan-stam-gemeenschap-landsdeel-staat is. Je kunt het gezin dus zien als een lagere holon in een holarchie die als geheel oploopt tot wereld en zelfs kosmos niveau.

Nu zeggen beschrijvers van holarchieën dat je niet zomaar een holon uit een holarchie kunt wegnemen zonder de hele holarchie te veranderen of aan te tasten. Je kunt dus niet zomaar het nucleaire gezin wegnemen of veranderen, zonder de hele holarchie van menselijke samenlevingsverbanden te verstoren. Het zou zijn als wanneer je bepaalde sporten op een ladder doorzaagd. Het effect daarvan is dat de gehele ladder onstabiel, onbruikbaar, ja, zelfs gevaarlijk in gebruik wordt. Het nucleaire gezin in zijn basale eenheid van moeder-vader-kind is niet uit te breiden tot een nog grotere gemeenschap. Daar zou je zijn status als basale holon mee vernietigen. Het zou hetzelfde zijn als dat je aan de combinatie H2O nog een ander, wezensvreemd atoom gaat toevoegen. Daarmee verstoor je ook de eigen aard van het molecuul en kan er dus nooit water zijn. Je kunt niet sleutelen aan basis holons.

Sociologen die het gezin als basaal holon verdedigen wijzen op de wijde verspreidheid van het huwelijk in alle culturen. Het merendeel der mensheid (een verbluffend hoog percentage) gaat monogaam trouwen. Dit is in de loop der evolutie voor de mensheid evolutionair gezien een Goede Truc gebleken. Het gaf aan de voortplanting en de opvoeding van nageslacht de grootst mogelijke bescherming en zekerheid, met een vader die financieel/economisch garant staat en een moeder die alitief/emotioneel garant staat. Een kind vaart wel bij die combinatie.

Deze sociologen citeren ook met graagte biologen die wijzen op de hechte verbondenheid van individuen die genetisch aan elkaar verwant zijn. Je voelt meer voor je vader of voor je moeder dan voor een andere volwassene. Ook kom je eerder voor je biologische zusje of broertje op dan voor een klasgenootje uit een andere familie. ´Malle vreemden´, zei mijn vader altijd in zijn plaatselijk dialect, met een nadruk van misprijzen: wat biologisch/genetisch verder van je afstaat kun je vaak niet zo waarderen. Je zult er daarom ook minder voor zorgen, tenminste, niet zo goed als voor een lid van je eigen familie. Daarom valt het niet te verwachten dat je zomaar ongestraft andere leden bij je gezin of familie kunt betrekken. Het biologisch vreemde zal zich al snel gaan wreken in de voorliefde die de leden voor elkaar gaan voelen. Voor deze sociologen is polyamorie dan ook geen goed alternatief. Zij menen dat polyamorie altijd een marginaal verschijnsel zal blijven.


Marginaliteit

Het is de antropoloog Victor Turner opgevallen dat sociaal-culturele veranderingen zich vaak aandienen in zgn. liminale situaties (bv. rituelen) en dat zij daar vaak gepresenteerd worden door marginale groeperingen (pubers in een overgangsritueel, tweelingen, geesteszieken etc.) of door inferieure leden van de groep (zoals vrouwen, oude van dagen, kinderen, allochtonen). In het ritueel of in de mythe komt een marginale of inferieure groep of een lid daarvan vaak met sociale kritiek op de gang van zaken, op de dan vigerende instellingen. In deze kritiek komt zij/hij vaak met een alternatief aan. ´Kijk, zo kan het ook en dat zou misschien wel eens veel beter kunnen werken´. Natuurlijk halen dan veel leden van de stam hun schouders op, want wie is zij/hij om de hele zaak te willen omgooien? Het gaat immers al eeuwen goed zo? En de voorouders zouden wel eens ontstemd kunnen raken, als we het heel anders gaan doen.

Maar... een nieuw zaadje is gelegd in het bewustzijn van de stam en als er wijsheid en diepgang in het voorstel zit (misschien is dat meisje, dat zo juist die dingen stotterend zei, wel een genie, weet jij veel?) dan krijgt het in de loop der tijd zijn beslag en gaan steeds meer mensen inzien dat wat ze zei helemaal zo gek niet was. Kortom: een nieuwe sociale instelling is geboren.

polyamoryNu zou de meme polyamorie ook zo´n marginaal voorstel kunnen zijn. Het wordt aangediend door marginale en ´inferieure´ groeperingen als vrouwen, homo´s, BDSM´ers, en leden uit het spirituele wereldje, maar net als bij de marginalen van Victor Turner zou er wel degelijk iets van waarde kunnen zitten in de sociale kritiek op het gezin die zij verwoorden. En deze kritiek zou weerklank kunnen vinden in de main stream van de sociale ordening. Steeds meer mensen zouden kunnen inzien dat wat die homo´s, die vrouwen en die spirito´s beweren helemaal zo gek nog niet is. Vanuit marginaliteit en inferieuriteit zou polyamorie dus kunnen doordringen in de rest van de samenleving.

Deze sterkte zou evenwel ook haar eigen zwakheid kunnen blijken te zijn. Want ook bij Victor Turner bleek dat niet elk liminaal voorstel het haalde om geaccepteerd te worden in de bestaande sociale structuur. En nu zeggen die sociologen uit de vorige paragraaf weer: ´ja, dat komt omdat juist dít liminale voorstel heel de holarchische ordening van de maatschappij dreigt te ondermijnen. Dit voorstel is veel te disruptief. Heel onze ordening hangt af van een basale holon als het nucleaire gezin.´ Ook al valt dit nog maar te bezien, tot nu toe hebben zij wel de realiteit aan hun zijde: het gezin is niet uit te roeien als sociale instelling. Trouwen is weer in opkomst, ja zeker.

Valt er uit dit relaas tot nog toe alvast een voorzichtig advies te distilleren, een beleidslijn hoe de polyamorie zich zou moeten opstellen in de toekomst, om haar meme steeds meer ingang te doen vinden in de main stream van de sociale wereld? Begrippen als marginaliteit en inferieuriteit zijn wat dit betreft veelzeggend. De polyamorie zou om te beginnen een samenwerkingsverband moeten zoeken tussen de verschillende vormen van marginaliteit, om samen een vuist en zeggenskracht te onwikkelen, om steeds meer gehoor bij steeds meer mensen te vinden. Dit houdt in dat zij niet krampachtig de homo´s, de BDSM´ers of ´zwevers´ uit haar gelederen moet weren, om maar fatsoenlijk en straight over te komen, maar dat zij alle groeperingen die poly principes aanhangen moet incorpereren. Vanuit marginaliteit komt immers verandering. Daarom is het helemaal niet slecht om te laten zien dat je anders bent en dat je anders leeft.

Een mogelijke fout is dan ook om te doen alsof je hetzelfde leeft als de doorsnee burgerman. Die fout maken m.i. die homo´s die voorstander zijn van het homohuwelijk. Zij zouden juist hun andersoortige leefstijl meer moeten benadrukken en aan een ieder laten zien dat nu juist hun manier van leven veel beter werkt (maar is dat wel zo?). De polyamorie zou het dan net zo kunnen vergaan als bij de gay pride optochten. Steeds meer gewone burgers -waaronder veel fatsoenlijk getrouwde huisvrouwen- doen ook mee met een vrolijke roze uitdossing en doen ook een dansje, omdat ´die gay´s veel leuker leven´, zoals een vrouw mij onlangs toefluisterde toen ik op de brug naar de boten zat te kijken.

Het was inderdaad een heel vrolijk gebeuren, dat moest ik haar toegeven.


Deel 3. PA als decadent verschijnsel

Tot nu toe is de polyamorie beschreven als een meme die kans maakt in de toekomst een groei door te maken. Haar concurrentie positie is iets duidelijker geworden. Ook haar argumenten zijn naar voren gebracht. Toch blijven we een onvolledig en misschien wel incorrect beeld van PA hebben, als we niet ook de argumenten van haar tegenstanders, de mono-amoristen, in de discussie betrekken. Vaak blijven deze tegenargumenten verborgen of slechts impliciet bij de bespreking van het onderwerp polyamorie. Het betreft hier letterlijk de ´zwijgende meerderheid´. Wat zijn nu hún argumenten, waarmee ze de polyamorie afwijzen, ja, haar zelfs zien als een decadent verschijnsel?


Tegenkrachten

Zij redeneren als volgt: de mens is psychologisch onvolledig en streeft naar liefde. Liefde is de eenwording tussen subject en object, het samenvallen van waarnemer met het waargenomene. Deze eenwording en heelwording kan op verschillende manieren bereikt worden, bv. door eenwording met een idee (mentale eenwording), eenwording met een zielsobject (psychologische eenwording) of eenwording met een transcendent object (spirituele eenwording). De amoureuze liefde, zeggen zij, behoort tot de tweede categorie, de psychologische eenwording.

Nu veronderstelt eenwording concentratie op het object waar je één mee wilt worden. In het geval van liefde is dat dus het zielsobject, het liefdesobject. Je moet dus al je aandacht, al je energie, al je inwendige vermogens richten op dat ene liefdesobject. Vergelijk het met de derde categorie, spirituele eenwording. Ook daar moet je je in je gebed of in je meditatie concentreren op die Ene of op die enepolyamory mantra, of op die ene ademhaling (de jouwe). Als je gaat werken met verschillende objecten, verschillende mantra´s, verschillende technieken, dan raakt je aandacht versnipperd. Dan werkt de concentratie niet waardoor je nooit in het Zelf zult wegzakken. En dus nooit de Liefde zult vinden.

Zo is het ook in de amoureuze liefde tussen mensen, zeggen zij. Als je je niet concentreert op die ene zielsverwante waar je vreselijk van houdt, dan zul je niet in staat zijn om je ego te overstijgen. Dan zul je de echte liefde niet vinden. In die ene kom je geheel jezelf tegen met al je problemen en met al je tekortkomingen en onvolkomenheden. Maar in die ene vinden die ook hun oplossing en hun katharsis. Bij die ene kun je niet weglopen van je zelf. In meerdere (vele) relaties kun je je veel makkelijker verstoppen en jezelf uit de weg gaan. De ene dwingt je om de zelfconfrontatie volledig aan te gaan.


Je verliezen in de veelheid

Liefde is één en niet veel. Wanneer de mens gefragmenteerd is dan is hij ongelukkig en onvolkomen. Wil de mens dus haar ware Zelf weer vinden dan moet zij zich niet storten in de veelheid, maar juist terugkeren naar die ene. Terugkeren naar die ene is geestelijke groei. Je verliezen in de veelheid is verval, decadentie. De veelheid creëert onrust. De ene creëert rust en voldoening. In de echte liefde is altijd het gevoel aanwezig: ´dit is mij genoeg...´.

Deze mono's zien de polyamorie als een onvermogen van het zelf om de diepte in te gaan. Want eenwording is altijd op het verticale niveau, zeggen zij, terwijl de veelheid zich op het horizontale niveau van de oppervlakkigheid bevindt. Weer je verliezen in de zoveelste partner of het zoveelste swingfeest maakt je niet gelukkiger, zeggen zij. Je raakt alleen maar steeds meer je Zelf daardoor kwijt. Het kan zijn dat je ´liefdesmantra´ uitgewerkt raakt of niet bij je blijkt te passen, maar dan moet je niet de veelheid induiken. Dan moet je op zoek gaan naar een andere ene. Want alleen een enkelvoudig liefdesobject brengt je de diepte in.


Praktische bezwaren tegen de polyamorie

Bij deze bewogen, bijna spirituele, redenen die zij aanvoeren, voegen zij nog andere bezwaren, die vaak meer praktisch van aard zijn. Ik zal ze in het kort bespreken:


Deze bezwaren -zowel fundamenteel als meer praktisch- maken het de polyamorie moeilijk om haar meme ingang te doen vinden bij een groter deel van de bevolking. De bezwaren van de mono´s laten zich nog te veel voelen en zijn nog te veel verankerd in de traditie. Voorlopig zal de PA dan ook wel een marginaal verschijnsel blijven, zoals beschreven in deel 2. Maar dat wil niet zeggen dat zij niet waardevol is, ja, misschien zelfs waardevoller dan de bestaande sociale structuur. Ze heeft immers troeven in handen. En misschien kunnen die troeven niet de bestaande sociale structuur vervangen. Maar wel zouden ze een aanvulling kunnen betekenen. Niet een of/of situatie. Maar een en/en. Ook dat behoort tot de mogelijkheden.

Evolutie of decadentie? De tijd zal het leren.


Amsterdam, 7 december 2008



Zie verder ook:   polyamorie.info
gast Sign our guestbook!

MS banner