Penwielrekenmachines
Penwielrekenmachines zijn mechanische machines, waarmee in principe de vier hoofdbewerkingen van het rekenen, te weten optellen, aftrekken, vermenigvuldigen en delen, kunnen worden uitgevoerd.
Met het mechaniek kunnen producten of quotiënten geaccumuleerd worden (a x b + d x e = f) of voortgezette vermenigvuldigingen in één bewerking worden uitgevoerd (a x b x c). Ook worteltrekken en machtsverheffen zijn met een omweg mogelijk.
De gemiddelde machine bezit een instelwerk (midden), waarbij met behulp van hefboompjes (pennen) of moderner met een toetsenbord (onder) het vermenigvuldigingsgetal kan worden ingesteld. Met de grote kruk wordt de vermenigvuldiging gedraaid overeenkomstig de vermenigvuldiger. Tijdens het draaien verschijnt dit in het omwentelingstelwerk (boven rechts), terwijl het product in het resultaatwerk (boven links) zichtbaar wordt.
Hoe werkt nu het rekenen?
Vermenigvuldigen is herhaald optellen. Voorbeeld 13 x 43:
- Geef, nadat de machine met de hefbomen is schoongehaald en het instelwerk in de uiterst rechterpositie is gezet, in het instelwerk het vermenigvuldigingsgetal (43) in
- Draai met de draaikruk het aantal eenheden uit de vermenigvuldiger (3)
- Schuif het register met de registertoetsen 1 positie op naar links
- Draai vervolgens het aantal tientallen uit de vermenigvuldiger (1.)
- Lees in het uitleesvenster van het resultaattelwerk de uitkomst - (3 x 43) + (10 x 43) - van deze bewerking (559)
Bij het delen gebeurt ongeveer hetzelfde met deeltal, deler, quotiënt en rest. Delen is herhaald aftrekken, waarbij de deler in de voorste positie als maar mogelijk is (tiental, honderdtal, etc) zo vaak van het deeltal wordt afgetrokken tot dit in deze positie niet meer kan (het belletje gaat).
Zo mogelijk een (of meer) posities naar rechts opschuiven. Het aantal keren dat dit aftrekken lukt is het quotiënt.
De beschreven bijzonderheden vormen niet het specifieke kenmerk van deze pennenmachines; men treft ze op vrijwel alle rekenmachines aan. Door deze zichtbaarheid en dus controleerbaarheid van alle factoren bieden de meeste rekenmachines het voordeel, dat een berekening in principe geen verdere controle behoeft, m.a.w. dat zij slechts eenmaal behoeft te worden uitgevoerd.
Het ligt voor de hand, dat bij het werken met de beschreven machine geen grote snelheden bereikt kunnen worden. Dit wordt nog duidelijker als men bedenkt, dat het telkens overgaan op een hoger tiental alsook het verwijderen van de factoren uit de machine, het zgn, schoonmaken, even zovele handelingen vereisen.
Modellen, waarbij de factoren niet behulp van pennen doch van een tiental toetsen worden ingesteld, zijn een stuk eenvoudiger en sneller te bedienen. Bovendien leent deze uitvoering zich hierdoor beter voor tellen en aftrekken dan de pennenmachine. Het vermenigvuldigen geschiedt niet automatisch, het delen daarentegen wel.
Een bijzondere rekenmachine
De Contex-10 bestaat bijna geheel uit gestanste en geponste onderdelen en is slechts met twee schroeven geheel uit elkaar te halen. Fijnmechanische delen ontbreken. Een telmachine als Japanse puzzel.
Contex 10