Vita Politica
Het
Burgherlick
leuen,
Beschreuen deur
Simon Stevin
Tot Leyden,
By franchoys van Ravelenghien
M.D.XC.
Goetwillighe Leser.
T' waer wel te wenschen dattet de ghewoonte daer toe ghebrocht hadde dat ettelicke
Duytsche woorden gheen verclaringhe en behoufden duer Griecksche ende Latijnsche maer
dat dese overlanck haer verclaringhe ghenomen hadden uyt die want sulcx van het menschelick
gheslachte soude gheweert hebben veel onwetentheyt leeckheyt ende misverstant daer langhe
in gheswermt heeft duer ghebreck van tale die de sake eyghentlick mochte uytbeelden.
Doch also dit niet ghebeurt en is wy sullen ons ghevoughen na tgheval des teghenwoordighen
tijts stellende inde canten der volghende bladeren neven sommighe ghoede Duytsche woorden
haer ergher ghewonlicke Griecksche ende Latijnsche.
Simon Stevin wenscht
DHEER
GOVERT BRASSER
BURGHMEESTER DER STAT DELF
veel ghelucx.
Duer dien datter tot veel verscheyden plaetsen groote veranderingen inde regieringhe
vallen alwaer deen dese dander die sijde anhangt ende elck het syne voor tbeste drijft,
soo rijst daer uyt tusschen de menschen groot verschil inde anclevinghen der Burgherlicheyt
{Adiunctis politiae}, te meer datter veel tot verscheyden fortuynen gheraken, deen tot
hooghen staet dander tot een schrickelick einde, alwaer ghemeenelick de vraghe is, wie hem
Burgherlick {Politice} ofte onburgherlick ghedragen heeft. Maer want het oirdeel van velen
hier in gantsch onbescheyden is, streckende niet alleen tot haer eyghen schande, maer oock
tot ontstichtinghe der gantsche ghemeente, soo is mijn voornemen haer misverstant te
ontmoeten, met sulcke redenen als my van die stof {Materia} nu te voren commen, ende tot
een recht Burgherlick leven {Vitam politicam} bequaemst duncken.
Hiertoe heeft my noch vlietigher ghemaect, ons ernstich vermoeden {Opinio} (wie
en worter van het sijne niet gheregiert?) vande wonderlicke verborghen eyghenschappen
der Duytsche sprake, om inde welcke my met besonder wellust te oeffenen, hebbe daer toe
vercoren dese Burgherlicke stof {Materiam politicam}, ende die ghebrocht tot sulcke form,
ghelijckse uwe Eerweerdicheyt hier toegheeygehent wort. Ande welcke een recht ghevoelen
van dien seer angenaem wesende (also dat betuycht de gheduerighe vliet ende neersticheyt,
die ghy tot voorderinghe ende bescherminghe der Ghemeensake {Reipublicae} ghewillichlick
anneemt, met grooter onrust sonder eyghen prouffijt) en twijffel niet, of ghy en sult
onse goede meyninghe, al waer inde rest ghebreck, ten beste duiden. Angaende de cleenheyt deses
wercx, twelck yemant niet sonder eenighe reden straffen mochte, om de oneindelicke
voorbeelden, ende verscheyden ghevallen {Casus}, daerment mede soude hebben connen
verbreyden: Hier af sal my ontschuldighen, eensdeels onse gheneghentheyt tot cortheyt,
ten anderen teghenwoordighe oeffeninghe in Wisconstighe daet {Praxi Mathematica}, daer
mede wy hopen te doen nutten dienst an tghemeene landt, ende vervolghens behaeghelicke
wercken an uwe Eerweerdicheyt; die ick met een Burgherlick ghemoet, in sijn Burgherlicke
regieringhe, wensche een lanck gheluckich Burgherlick leven.
CORT BEGRIP {Argumentum}
Alsoo ons voornemen niet en is, dese stof des Burgherlicx levens {Materiam vitae politicae},
int langhe ende breede te beschrijven, noch de sake voorvoets op van gheslacht tot afcomsten
{A genere ad speciem} te vervolgen, waer toe ons tijdt en wille ghebreect, sullen alleenlick
roeren de voornaemste ende nootelickste twijfelachtighe punten, van welcke tusschen de menschen
daghelicx de heftichste verschillen {Quaestiones}: Te weten, Eerst bepalende {Definiendo}
het Burgherlick leven, sullen daer na segghen welcke eens Burgherlicx persoons {Politici}
rechte overheyt sy: Voorts hoemen hem Burgherlick {Politice} draghen sal inde binnelantsche
twisten {Intestinis bellis}: Inde regieringhe: Inde wetten die wy achten ons niet te
verbinden, die twyfelachtich sijn, ende teghen malcander strijden: Inde Religie: Ende ten
laetsten van het Burgherlick leven int ghemeen, alles vervatende onder acht hooftsticken
{Capitibus}.
HET
BURGHERLICK
LEVEN
Beschreuen deur
SIMON STEVIN.
1STE HOOFTSTICK VANDE BEPALINGHE DES
BURGHERLICK LEVENS. {Primum caput de definitione}
De ghemeenten om bevrijt te sijn voor allen anstoot haerder nabueren ende der
vreemde volcken hebben hun stercke plaetsen ghemaect diese int ghemeen Burghen hieten
ghelijcker noch veel van dien den naem behouden als Middelburch Oudenburch Straetsburch
ende meer ander. De inghesetens dier burghen noemden sy Burghers ghelijcmen de
ingheboornen van Haerlem Haerlemmers heet. Dese Burghers om vreedsamelick met malcander
te connen leven hebben seker rechten wetten insettinghen keuren oude ghebruycken ende int
ghemeen gheseyt reghelen daer sy na leven. De selve sijn driederhande te weten Steetsche
{Civiles} Natuerlicke ende Goddelicke. Steetsche bepaeltmen {Definiuntur} die tot
onderhout van Steden of menschelicke versamelinghen na den eysch der plaetsen persoonen
ende tijden veroirdent worden. Natuerlicke noemtmen die overal eeuwelick blyven ende
yeder duer ghemeene wetenschap ende ingheboren gheneghentheyt bekent sijn. Goddelicke
reghelen heetmen die de Goddelicke saken angaen als oirdeninge der Godsdiensten ende
dies anclevende welckmen anders gemeenelick deur een uytheems woort Religie noemt.
De bovenschreven wetten ende ghemeene reghelen also de Staet der Burgherie daer haer form
crijcht worden Burgherlicheyt {Politia} gheheeten. Ende die hem inde selve so draecht
datter in dit leven de gemeentens grootste ruste ende welvaren uyt volght een Burgherlick
persoon {Politicus}. Ende sulcke rechte oeffeninghe een Burgherlick leven {Vita politica}
van twelcke wy voorghenomen hebben de volghende beschryvinghe te doen.
2DE HOOFTSTICK. WELCKE EENS BURGHER-
LICK PERSOONS RECHTE OVERHEYT SY.
Wanneer eenighe der voornomde wetten of reghelen met yemants ghevoelen gantsch overcommen
sonderdat deen afcomst {Species} tegen dander stryt soo is hem de Burgherlicheyt {Politia}
in dien ghevalle licht om te treffen ja soo openbaer datter gheen onderwys en behouft:
want volghende slechts sijn eyghen ghemoet hy doet daer in Burgherlick {Politice}; inder
voughen dat daer af hier niet te segghen en valt. Maer wetten ende costuymen die na sijn
oirdeel onrecht syn of datse teghen malcander strijden also dattet volbrenghen van deen
overtredinghe van dander is die hebben meerder swaricheyt ende dieper andacht noodich
om hem altyt Burgherlick daer in te connen draghen. Dit is de stof {Materia} die wy duer
sommighe voorbeelden breeder verclaren moeten ende eerst vande rechte overheyt eens
Burgherlick persoons {Politici} als volght:
Tis wel openbaer ghenouch dat yeghelick alle ghetrouheyt ende onderdanicheyt an syn
overheyt schuldich is als duer de Statwetten {leges civiles} daeraen verplichtet synde
maer wie datmen daer voor bekennen moet staet tusschen de ondersaten dickwils in twyfel:
Ende overmits veel eenvoudighe menschen onervaren inde Burcherlicheyt {Politia} hemlien
duer misverstant hier in seer misgaen lasterende haer recht wettelicke overheyt ende
verheffende een diet niet en is alsoo dat der landen groote benautheden ende onghevallen
daer dickmael uyt spruyten ten sal hier niet buyten weghen syn daeraf dese seker ghemeene
regel te beschrijven:
Yeghelick moet voor sijn rechte overheyt altijt houden {Burgherlicke reghel}, deghene
die teghenwoordelick metterdaet regieren over de plaetse daer hy sijn woninghe verkiest,
sonder hem te becommeren, of sy ofte haer voorganghers, met recht ofte onrecht daer
anghecommen sijn. De reden is dese: Soo de ondersaten opde voorgaende tijden mosten
letten men soude om de onrechte veranderinghen die de landen tot verscheyden mael
ghebeurt sijn nauwelick eenighe seker overheyt inde weerelt connen setten overmits
datse deen uyt de laetste veranderinghe soude begheeren dander uyt de voorgaende de derde
uyt noch een ouder yder na de gheneghentheden die hem beweeghden: ende dit elck met
evenveel ghelijcx; want mach yemant de teghenwoordighe verworpen ende in die plaetse
de voorgaende stellen met de sélve reden sal een ander die voorgaende mueghen
weeren ende in haer plaetse noch een ouder brenghen waer uyt openbaerlick oneindelicke
twisten souden volgen ende een onsekerheyt voor de ghemeente an wien sy haer sal moeten
houden. Want soomen hem niet en moste ghevoughen nae den teghenwoordigen staet wat
voordeel can by natuerlicke redenen deen der voorgaende onrechte veranderingen boven
dander hebben? Om hier af byvoorbeelt noch claerder te spreken ghenomen dat u voornemen sy
in Vrankrijck te gaen wonen eyscht niet de reden dattet gheschiede met meyninghe ende
wille van u te ghevoughen onder de regieringhe die ghy daer vinden sult? Sy eysschet
sonder twyffel: Sult ghy u daer becommeren met de onrechte veranderinghe van
Philips de Valois willende inde plaetse van sijn nacommelinghen ghestelt hebben de
afcomste van Eduard den derden Keuninck van Enghelandt wiens erfghenamen uyt die
oirsake (alsoo dat out bloedich verschil noch ongheslist staet) de Fransche wapen voeren
ende sich Keuninghen van Vranckrijck noemen en schrijven? Gheensins want segdi een ander
soude met de selve reden Eduwaert mueghen verworpen om het misbruyck van sijn voorgangher
Huyghe Capet ende daerom in diens plaetse verkiesen de nacommelingen van Pepin ande welcke
de croone doen toequam. Ende om derghelijcke redenen sal een derde den schalcken Pepin
afwysen ende in sijn plaetse begheeren de afcomste van Merovee deur hem listelick afghestelt:
Een vierde sal den gheweldighen Merovee versteken ende voor hem de Romeynen willen
invoeren die van Merovee onwettelick verdruct wierden: Een vyfde sal de Romeynen ontsegghen
ende voor haer verkiesen deghene die van hemlieden t'onrecht versteken was als Ariovistus;
ende so int oneindelick voort twelcmen soude connen vertellen waer slechts den oneindelicken
voorleden tijt bekent. Ghy antwoort seer wel: Maer tghene van dies an u betaemt die daer in
Vranckrijck als vreemdelinck comt sonder verbitterde verblindende ghenegentheden om tghene
datter voorleden is; tselve betaemt oock voor al deghene die daer wonen ende vervolghens an
yder in sijn landtschap waer het sy inder voughen dat de reghel seker ende overal ghemeen is.
Yemant mochte nu segghen: Sal dan een ondersaet sijn verdreven ofte veronghelijckte Vorst
ofte overheyt die hy in sijn ghewissen {Conscientia} ghevoelt alle eere, ghetrouheyt ende
dienst sculdich te sijn niet mueghen helpen ande landen plaetsen of saken die hy verstaet
hem gherechtelick toe te commen? Ja hy: maer het moet deur behoirlicke middelen gheschien
treckende vooral uyt de heerschappie vande ghene die hy wil teghen staen totten ghenen die hy
voor hem neemt te helpen of tot sulcke plaetse daer de teghenwoordighe regieringhe hem sijn
voornemen toelaet alsoo van buyten incommende als verclaert viandt: Want andersins hem
ondersaet der teghenwoordighe regieringhe te veinsen ende die achter rugghe met woorden
te lasteren of metterdaet heymelick te beschadighen het is verraet. Julius Cesar
{Julius Caesars spreecwoort} hadde vande ghene die hem duer sulcke middel prouffytelicken
dienst deden dit ghemeen spreecwoort: Ick beminne het verraet, maer niet de verraders.
Het selve verstont sijn navolgher den Burgherlicken {Politicus} Keyser Augustus oock
grondelick wel in wiens teghenwoordicheyt de smeeckende Strabo eens willende Cato
verachten omdat hy den Senaet teghen Julius Cesar seer voorghestaen hadde antwoorde hem:
Die des stats teghenwoordighen staet niet en wil verandert hebben, dat is een Burgher
ende man met eeren {Macrob. Satur. lib. 2. cap. 4.}: Tselve sijn oock al de ghene
die der ghelijcke doen haer woninghe nerghens verkiesende noch houdende dan daerse de
teghenwoordige regieringhe in wesen laten die sulcke eere ende onderdanicheyt bewysende
als haer rechte overheyt toe staet twelck wy in dit hooftstick {Capite} voorghenomen
hadden te bethoonen.
3DE HOOFTSTICK HOEMEN INDE BINNELANTSCHE
TWISTEN {intestinis bellis} DE EERLICKSTE SIJDE
SAL KENNEN ENDE KIESEN.
Hoe wel de binnenlantsche oorloghen verscheyden oirsaken hebben doch soo is de voornaemste
daerde ghemeene reghel duer mach verstaen worden twist tusschen de regierders spruytende
ghemeenlick daer uyt dat yemant van hemlieden sijn bepaelde {limitatam} macht souct te
vermeerderen ende eens anders te verminderen. Maer wantmen om in sulcke beroerten
hem Burgherlick {Politice} te draghen ende de eerlickste syde te anveerden de kennis behouft
vande form der regieringhe daer hem yder na ghevoughen moet so sullen wy eerst int corte de
vier besonderste bepalen {Definiemus} te weten Eenichvorstheyt {Monarchia} Ghemeenheyt
{Democratia} Staetvorstheyt ende Voornamelickheyt {Aristocratia}.
Eenichvorstheyt is wanneer de gantsche regieringhe teenemael staet in handen van een Vorst
alleen diemen daerom ooc Eenichvorst {Monarcha} noemt alsins bevelende ende doende wat hy
wil sonder dat yemandt anders daer yet teghen mach ghelyck nu ter tijt den Turck den
Grootvorst van Moscovia ende voormael Moyses Tamerlaen ende dierghelijcke.
Ghemeenheyt {Democratia} is die onder de ghemeente staet naer wiens oirdeninghe verscheyden
persoonen diemen Staten noemt tot de regieringhe ghecomen sijn doch sonder in regieringhe
erfachtich te wesen, maer mueghen dicwils verandert worden. Als voormael de Ghemeenheyt van
Athenen van Roome nu ter tijt van Switserlant ende meer ander. De vorsten die niet alleen
en regieren als Eenichvorsten maer met Staten benevens haer noemen wy Staetvorsten;
oock sulke form van regieringhe Staetvorstheyt ende soodanich sijn nu ter tijdt de
meestendeel der regieringhen van Europa; als Brabant heeft een Hertoch met Staten
Vranckrijck een Kueninck met een Parlement Venegie een Hertoch met een Senaet Spaeigne een
Kueninck met een Inquisitie; alwaer Parlement Senaet Inquisitie het ghene beteeckenen dat
wy op Duytsch int ghemeen Staten noemen oft immers zijn tvoornaemste deel van dien: Merckt
oock dat de Griecken met haer navolghers soodanighe Staetvorsten den naem van Eenichvorst
{Monarcha} gheven twelck wy om de ghewoonte wel soo mede souden ghedaen hebben ghebruyckende
lyckspreuck {Metaphora} voor eyghen maer latent om tvervolgh welck is dat die oneyghen naem
oock mede ghebrocht heeft oneyghen verstant des saecx te weten der Burgherlickheyt {Politiae}
ghelijck wy dat met redenen breeder souden muegen verclaren ten waer ons voornemen niet en is
de Burgherlicheyt selfs maer alleen het Burgherlick leven te beschrijven. Ten laetsten als
de regieringhe bestaet onder de gheschickste achtbaerste ofte voornaemste des landts; so ist
Voornamelicheyts {Aristocratia} form. Angaende alle ander alsoo sy afcomsten {species.} der
boveschreven sijn of daer uyt versaemt worden ende dat dese tot ons voornemen ghenouch doen
sullen die laten. Dus dan bepaelt hebbende wat form van regieringhe sy: soo is te weten
dattet yder Burgherlick persoon {Politico} betaemt hem te ghevoughen na de teghenwoordighe
form die de fortuyne over sijn woonplaetse ghebrocht heeft: Ist volcommen Eenichvorstheyt
{Monarchia} soo isser alleenelick een Vorst onderdanich te wesen ende van gheen Staten te
roeren: Ist Ghemeenheyt {Democratia} soo sijnder alleenelick Staten te volgen sonder Vorst:
Inde Staetvorstheyt is de Vorst in sijn bepaelde {Limitata} gherechticheyt voor te staen
ende de Staten inde hare alwaer te ghedencken valt dattet onrecht versaken van deen soo
schandelick is als van dander ende het recht voorstaen van dese soo eerlik als van die:
Tis wel waer dat de Vorst by velen in meerder ansien is dan de Staten ende daerom int
onrecht eer gheholpen wort spruytende daer uyt dat de ghemeente selden de form haerder
eyghen regieringhe kent ten anderen dat ghiften gaven en ampten van dien lichtelicker te
becommen sijn dan van dese maer de Burgherlicke {Politici} en worden duer dit noch duer
dàt beweecht.
Om dan tot de sake te commen wy sullen daer af eerst int ghemeen spreken. Wesende eenighe
binnelandtsche twist voor handen ende datmen ghenootsaect wort deen of dander sijde te
kiesen soo valter voor al te ansien hoedanich de twistende partien sijn: By aldien deen
de ghemeente waer sonder dat eenighe der wettelicke regierende persoonen haer voorstonde
als inden oproer te Munster deur Jan van Leyden der Adamisten tot Amsterdam en dierghelijcke
die sijde te volghen is voor ghemeene reghel openbaer onburgherlick want gelyck int IIe
Hooftstick bewesen is de ondersaet die hem teghen sijn overheyt stelt en can dat onder sijn
ghebiedt sittende niet Burgherlick {Politice} beghinnen dan moet van buyten commen.
Maer by aldien beyde de twistende partien wettelicke regierders tot hoofden hadden soo
salmen de form der regieringhe met yders bepaelde macht anmercken daerbeneven de sake
daer sy om twisten van twelck goet bescheyt wetende soo salmen den ghenen teghenstaen
die teghen sijn eedt de goede wetten vryheden ampten (want sulcke stof {Materia} is
ghemeenelick de oirsake van soodanighe beroerten) wil veranderen oft gheheel wechnemen
ende die regierders toevallen die sulcx volghende haer eedt beschermen. Om van twelck by
ghelykenis te spreken ghenomen dat den Hertoch van Venegie de form der regieringhe wilde
veranderen voor hem nemende sijn Senaet af te setten teghens haer wille ende in hunlieder
plaetse gheestelicke regieringhe te brenghen diemen Inquisitie noemt: Nu deen willende aldus
dander weeren en dander van deen niet willende geweert sijn tgheraect neem ick tot een
openbare binnelantsche twist tusschen den Hertoch ende den Senaet: Vraghe hoemen sich
(ghenootsaect sijnde deen of dander syde te kiesen) hier in dragen sal? Vooral men siet
dat de form der regieringhe Staetvorstheyt is alwaer het beleyt der Ghemeensake {Reipublicae}
ghestelt is in handen van een Hertoch met een Senaet benevens hem daerom welcke sijde van
beyden de ondersaet teghenstaet hy staet sijn overheyt teghen die hy ter contrarie alle
eere ende onderdanicheyt schuldich is nochtans van sulke twee quaden het minste te volghen
is de Burgherlicke {politica} wech: Om welcke te wandelen men sal de redenen van beyden
sijden overweghen in deser voughen: Ghenomen dat de Senaet aldus seght: Doenmen u inhulde
ghy hebt ghesworen onder anderen de teghenwoordige form der regieringhe niet alleen
onverandert te laten maer die met alle vliet voor veranderinghe te beschermen. Waer op den
Hertoch antwoort: Ick hebbe oock gheswooren ende ghylieder met my de Roomsche kercke
onderdanich te wesen de selve beveelt ons nu soodanige veranderinge te maken daerom het
waer teghen onsen eedt dat sulcx niet en gheschiede. Dander segghen hierop datmen int sweeren
niet sooseer en moet letten op de bloote woorden (diemen ghemeenelick tot verscheyden
beteeckeninghen draeyen can) als opden eenvoudighen sin van dien welcke tot sulcke
onderdanicheyt niet en strecte want dat wy ons souden moeten ghevoughen na hun bevel
inhoudende te scheyden uyt onsen staet vryheyt eere ende goet ende hemlieden tselve
altemael over te gheven het strijt teghen tghemeenghevoelen. Want hoewel de Staten van
Spaigne sulx toeghelaten hebben t is nu met groot berou vande onvoorsichtige afghestelde
die int beghin soodanich einde niet en verwachten waermede sy oock an allen regierders
sulcken spieghel gheworden sijn dat gheen Staten van landen nergens tot sodanighe
veranderinghe en verstaen, daerom so wy gheseyt hebben den sin vanden eedt onser
onderdanicheyt en was niet tot sulcx. Den Hertoch wil ter contrarie. Nu ghenomen dit de
strytredens {Argumenta} van wedersyden te wesen tis openbaer dat de ondersaet om
Burgherlick {Politicè} te doen hem byden Senaet soude moeten voughen.
Neemt ander voorbeelt ande binnelantsche twist tusschen den Staetvorst Nero ende sijn
mederegierders de Staten of Senaet van Roome alwaer den handel soo verre quam dat de
Senaet Nero voor viant verclaerde ende hem veroirdeelde soo hy ghecreghen wierde totter
doot toe ghegheesselt te worden: Nu also de regieringhe onder dese twee gherocht was het
betaemde de ondersaten die ghenoodicht waren een syde te kiesen de sake van deen en dander
te overwegen welcke was dat Nero buyten sijn palen tredende den Senaet sijn mederegierders
verdructe alles doende na sijn quaet ghevallen sonder op wetten te schaffen die dander als
rechte voorstaenders beschermden; Daerom de ondersaten die haer byden Senaet vouchden
ende teghen Nero stelden worden vande ervaren Burgherlicke gheacht de rechte sijde
ghecoren te hebben.
4DE HOOFTSTICK: HOEMEN HEM IN DE REGIERINGHE
BURGHERLICK DRAGEN SAL.
De gheleerde ervaren Burgherlicke {Politici} houden daervoor dat een die hem tot de regieringhe
begheeft of laet ghebruycken behoort om hem Burgherlick te connen draghen voor al te weten
ende gheduerelick te ghedencken dat de ghemeente bestaet uyt menschen soo wel regierende
als gheregierde van verscheyden sinnen ende gheneghentheden deen contrarie dander welcke
altsamen te behaghen ende alles van passe te doen onmueghelick is. Want int Stuck vande
Religie tghene den eenen voor heylichdom eert ende als Godt vreest daer dryft den anderen
syn schimpelickste spot mede. In Steedtsche saken {Civilibus} deen verstaet tot oorloghe
dander tot paeys die acht noodich schattinghen ende ghemeene oncosten te doen dese isser
teghen: Inder voughen dat met wien het de regierder houdt hy behaelt den ondanck ende haet
van een groote menichte; Ja niet teghenstaende hy Godvreesende ghetrou ende rechtveerdich waer
sullen hem nochtans schelden voor een Godslasteraar lantverrader ende dief der ghemeene
middelen welcke onghevallen teene mael ontvliedelick sijnde soo moet hyse van te vooren
verwachten op datse soo dickwils sy commen hem inde bedieninghe sijns ampts niet en
beroeren noch sijn tijt en doen verliesen met kijven kermen ende hem te beclaghen over de
onbillicheyt des ghemeene volcx maer dat hy in die plaetse wetende sulcx sijns staets
onscheydelicke anclevinghe {Inseparabile accidens} te wesen met een gheruste gheest
overdencken mach alle onghevallen te voorcommen ende sijn ampt so veel hem mueghelick is
recht te bedienen. Dits int gemeen gheseyt; maer om van dies besonderlicker te spreken so
is te weten dat de regierders sijn Vorsten of Staten als inde Staetvorstheyt; ofte alleen
als in de Eenichvorstheyt {Monarchia}; ende gheraken daer toe of deur verkiesinghe met
voorgaende verdrach of duer erfachticheyt of deur ghewelt. Nu om van deerste soorte eerst te
segghen yemant tot Staetvorst ghecoren sijnde sal eer hy hem laet bevestigen goede kennis
vereyschen vanden teghenwoordighen staet des landts ende int verdrach gheen ander punten
toelaten dan die hy niet alleen metten monde maer oock van gantscher herten voor hem neemt
te onderhouden. Ja liever den staet der regieringhe te laten dan int minste daer teghen
dencken te doen want hoewel gheveinstheyt somtijts haer plaets heeft doch isse in desen
ghevalle gantsch onnut ende niet alleen openbaer onburgherlick maer oock onbequame middel
om te gheraken tottet ghene daer hy na tracht; te weten tot vermeerderinghe sijns goets
ende ghebiets. De reden is deze: Al can hy de ghemeente deur bedrieghelick ghelaet een
ander vermoeden van hem doen hebben dan sijn inwendighe meyninghe is doch soo sijn der onder
de Staten altijt eenighe welcke met hem daghelicx verkeerende ende lettende op al sijn
woorden ende wercken sien terstont sijn innerlick ghemoet twelck sy bekennende ende
merckende dattet strect tot eyghenbaete ende vermeerderinghe sijns bepaelden {Limitatae}
machts twelck sonder verminderinge vande hare niet gheschien en can het isser mede ghedaen;
sy en ontsegghen hem niet alleenelick sijn begheerten maer verhinderen sijn voornemen waer
sy connen vermaken hem na hun uyterste vermeughen by dander regierders ende voor de gantsche
ghemeente inder voughen dat alle sijn anslagen daer na onoirdentlick toegaen crijght hy yet
met list ofte ghewelt hy besittet onversekert met vreese ende onruste. Maer een die ter
contrarie met een onbeweghelick voornemen altijdt tracht in sijn palen {Limitibus} te blijven
die niet kintschelick latende vercorten noch met ghewelt willende verbreeden achtende sonder
sulcx gheen rechte ghemeene welvaert te connen beneersticht worden daer vinden hun de
Staten an een versekert Vorst gherocht te wesen sy vermeerderen dickwils sijn macht ende
ghebiedt uyt haer eygen wille betrouwen ende gheven hem sonder sijn versouck sonder sijn
moeyte tghene ander deur begheerten ende grooten arbeyt niet crijghen en connen; ghelijckmen
dat deur veel oude voorbeelden mochte bewysen ten waer de nieuwe ende heel versche self in
dese landen sulx ghenouch betuycht hadden. Het gaet hier mede ghelijck met onse schaduwe
welcke haer navolgende lichamen ontvliet ende haer ontvliedende navolght. Maer om dat der
Vorsten schadelicke pluymstrijckers dese sake anders verstaen soo laet ons mercken wat
hemlien tot haer oorblaserie ghemeenelick beweeght. Sy sien des Vorsts groote staet sijn
groot naghevolgh ende die uyterlicke eere diemen hem andoet: maer weder ter contrarie
at hy onderdanich moet sijn het besluyt sijnder Staten twelck somtijts persoonen sijn va
cleender ghedaente {Qualitate} als cooplieden ambachtslieden of sulcke alsser deur de
Fortuyne tot regierders des landts gherocht sijn: Dit verleken by het ander dunct hun te
gantsch onbillich te sijn dit en connen sy niet lijden ende even al oft sy niet en wisten
sulx de eygenschap van Staetvorstheyts form te wesen ende al oft hun onbekent waer dattet
onderhout sijns staets vande ghemeente quame segghen tot hem: U Ghenade laet haer selven te
groote cleenicheyt andoen wat is sy anders dan een dienaer van dese slechte lieden?
tghene deur versoeckbrieven {Libellos supplices of Requesten} an U Ghenade self dickwils
begheert wort daer laet ghy hemlieden op raetslaghen besluyten ende handelen na hun
ghelieven: Soo sy tot U Ghenade segghen reyst hier trect dàer doet dìt
laet dàt sy ghevoucht er haer toe als hemlieden knecht. Seker, ick waer liever
een slecht vry edelman met bevel over mijn page dan een Vorst in sulck schijnsel van
vrijheyt eyghentlicker slavernie sijnde; Cyrus Alexander Cesar ende haers ghelijcke hebbent
al anders ghedaen niet sonder groot lof voorspoet ende welvaren: sulcke soude u Ghenade
navolghen.
Siet doch hoe dese menschen sich selfs behagen in haer onburgherlick misverstant ende dat
beclaghelicker is hoe de Vorsten daar deur dickwils verleyt worden niet alleen tot haren
grooten achterdeele maar oock tot onrust ende ellende der gantsche ghemeente. Met sulcke
redenen segtmen den Hertoch van Alenson deur sijn quaden raet beweecht gheweest te sijne
tot de onburgherlicke overvallinghe der Stat van Antwerpen: Sghelijcx den Graef van
Leycester tot de overtredinghe sijnder palen {Limitum} in Hollandt; maer wat vervolgh
daer uyt deen en dander wedervoer is voor yeder openbaer ghenouch ende al haddet ter
contrarie tot haren grooten voordeele beter gheluckt (twelck by ghevalle soude sijn
het ander is deur sich selfs {Hoc per accidens, illud per se}) soo ist openbaer onburgherlick
ende oneerlick te wesen. Maer wat soude een ervaren Vorst an sulcke oorblasers meughen
antwoorden? Dit: Ghy verheughdet u met my doen ick eerst gherochte an dese staet welcke ghy
nu slavernie noemt ghy hebt u dan verblijt in mijn ongheval Ten anderen de form der
regeeringhe deses landts ende de puncten by ons onderteyckent ende besworen sijn u bekent
of onbekent: Soo sy u bekent sijn ghy sondicht teghen God ende de menschen willende ende
radende dat ick de selve overtrede teghen recht reden ende trouwe: Maer sijnse u onbekent
soo ist van u dwase vermetentheyt een Vorst te raden in dinghen die ghy niet en verstaet.
Met dese ende derghelijcke redenen der pluymstrijckers bescheydende ende beschamende en sal
hij sich self niet alleen ontlasten ende bevrijden van haer verdrietige vleyinghen maer oock
een goede wech bereyden om te gheraken ter faem ende daet {Effectum} die een ghecoren
Staetvorst betaemt.
Tghene tot hier to gheseyt is van den gecoren Staetvorst sal hem oock alsoo verstaen vanden
erfachtigen. Want ghelijck hem díi moet ghevoughen na de besworen punten des
verdrachs uyt verkíesinghe commende also dése na de besworene punten uyt
sijn érfachtigheyt spruytende.
Angaende regieringhen deur gheweldt vercreghen alsoo sy gheraken tot eenighe form der
afcomsten {specierum} daer hier af ghehandelt wort wy verstaen de reghelen derselve voor
soodanighe te verstrecken.
Nu om vanden Eenichvorst {Monarcha} te segghen soo is te weten dat hoewel uytbrekende
gramschap voor yeghelick een seer schadelick ghebreck is doch isse inden Eenichvorst
alderschadelicxt overmidts des gramschaps daden {effecta} uyt desen lichtelicker volghen
connen dan uyt die; de oirsake is dat al dander yemant vreesen als den Staetvorst sijn
Staten ende elck der Staten tgheheel lichaem twelck hemlieden belet de daden haerder
gramschap int werck te durven stellen; maer sulcke verhinderinghe inden Eenichvorst niet
wesende om dat hy boven àl is daerbeneven also de gramschap te recht bepaelt wort
{Definitur} een "corte uytsinnicheyt" soo volgender uytsinnigens ende dulleliens wercken uyt
welcke somwylen op een uyre tijts soo schrickelick sijn datmen met al de weldaden sijns
levens die niet boeten en can maer inder eewicheyt voor een wreet tyrant vermaert blijft:
Daerom moet hy met een besloten voornemen deur sijn eyghen cracht en deucht sijn gramschap
bedwinghen andersins tis onmueghelick ja oock de vroomste (om de onredelicheyt veler
menschen daer hy gheduerlick mede handelen moet als vooren geseyt is) hem in soodanighen
staet altyt Burgherlick {Politice} te connen draghen: Twelck Keyser Augustus deur de
ervaringhe wel gheweten heeft want alsoo Athenodorus oirlof nemende van hem scheyden soude
hy begheerde van Athenodoro een ghedenckenis; welcke hem dese spreucke schanck: Als ghy u
gramschap ghevoelt te rijsen verhaelt inwendich al de letteren van het A B C eer ghy
antwoort ofte yet doet twelck Augustus soo wel beviel ende in sulcken danck naem dat hy
Athenodorum noch een jaer by hem dede blyven: Siet hy kende sijn eyghen ghebreck ende de
onghevallen die hem deur onbedwonghen gramschap gebeurt waren: Twelck yder Eenichvorst
tot voorbeelt soude meughen dienen om hem te connen wachten voor de Eenichvorstheyts {Monarchiae}
quade eyghenschap te weten wreede tyrannie welcke niet alleen onburgherlick en is ende tot
verdriet der ghemeente strect maer hem selven een drouvich ellendich leven doet leyden
deur dien dat de ghene die van veelen gevreest wordt moeter oock veel vreesen. Voort alsoo de
wetten om de ghemeente sijn vande welcke hy een lidtmaet is soo sal hy (ja al waer hy schoon
boven de wetten) die onderdanich wesenghelijck de geringste: Want hoe souden de ondersaten
de wetten recht onderhouden als de beschermer ende voorganger die self overtreet? Angaende
de saken der regieringhe die onder gheen wetten en staen dat hy daer in beneerstighe des landts
welvaert ghedenckende ende als voor eeuwighe wet houdende dat de ghemeente niet om sijnent
wille maer dat hy om de ghemeentens wille is. Voort soohy beneven sijn staet van
Eenichvorstheyt; noch eenighe ander formen van regieringhe onder hem hadde ghelijck
soodanighe Vorsten ghemeenelick ghebeurt als van eenighe plaetsen beschermheer ofte
Staetvorst te wesen daer sal hy regieren als Beschermheer als Staetvorst ende alleenelick
als Eenichvorst {Monarcha} ter plaetse daer hy wettelick Eenichvorst is; want hoewel
dickwils ter contrarie ghebeurt soo gheschiedet meer deur onburgherlicke ghewelt dan met
reden wantet even so veel is als oft yemant om dat hy eenighe slaven heeft alle vrye
menschen voor slaven wilde houden.
Aangaende Staten of leden van dien als regierders van steden ofte plaetsen tis een ghemeen
ghebreck dat sommige welwetens ongherechticht sijnde de vryheden van hun naburen onredelick
verdrucken twelck als slechts gheschiet tot vermeerderinghe des ghebiets ende machts der
stede ofte plaetse diese dienen ofte regieren sy achtent al voor eerlick voor Burgherlick
haer eedt wel ghequeten te sijne ende cloucke bedieners haers ampts te wesen: maer de sake
wel inghesien het isser anders mede ghestelt want ghelijck een voocht die sijn weesen rijck
maeckt met geroofde goeden de selve weesen niet voor en staet noch sijn eedt te recht en
betracht maer heel ter contrarie doet overmidts hy hemlieden bereyt een quade oneerlicke
náme als te wesen besitters van gheroofde goeden ten anderen víanden welcke
haer slach wachten om ghewelt met ghewelt of bedroch met bedroch te verghelden: Alsoo
oock sulcke regierders sy vergaderen haer steden schandelicke hoocheyt ende viandelicke
nabueren diese verhinderen daerse connen ja dickwils tot onderganck brenghen. Inder voughen
dat soodanighe (ick spreke vande ghene die welwetens ongherechticht sijn) haer eedt niet en
quiten noch haer steden voor en staen maer sijn onburgherlicke meyneedighe verdervers van
dien ende dickwils schadelicke oirsaken van meerder onghevallen die daer uyt spruyten ende
deur de gantsche ghemeente strecken. Tselve is oock soo te verstaen met de regierders die
hun stat bevrijden van op te brenghen haer behoorlick deel der ghemeene middelen daer sy
nochtans na hun eyghen ghevoelen in ghehouden sijn alles afsettende met woorden sonder reden;
denckende het mach mettet gheheel gaen hoe het wil ick sal mijn besonder stadt dit prouffijt
doen: maer sulcx is quade bepalinghe {Definitio} des prouffijts teghen de leere ende sin
der oude Wysen {Philosophorum} die het vant Eerlik onscheydelick stelden.
5DE HOOFTSTICK: HOEMEN HEM BURGHER-
LICK DRAGEN SAL INDE WETTEN DIE WY
ACHTEN ONS NIET TE VERBINDEN, DIE
TWYFFELACHTIG SIJN,ENDE TEGHEN MAL-
CANDER STRIJDEN.
Tis een ghemeene Burgherlicke reghel {Axioma politicum} dat hem yder ghevoughen moet na de
wetten die ter plaetse daer hy hem onderhoudt gherocht sijn. Maer om datter veel wetten self
onseker ende twyfelachtich bevonden worden ia datse somtijts teghen malcander strijden in
sulcker voughen dattet onderhouden van deen overtredinghe van dander is, Soo sullen wy
eenighe verscheydenheden ende oirsaken van dien verclaren daer na de ghemeene reghel hoemen
hem in allen Burgherlick {Politicè} draghen sal.
Ten eersten so is te weten dat somtijts eenige wetten gestelt worden deur sodanighe die geen
macht en hadden die te setten welcke tot geen ghenouchsaem gebruyck gherocht sijnde niemant
en verbinden.
Ten anderen soo ghebeuret datse strijden tegen haer opperwetten van een hoogher trap {Gradu}
ande welcke de ondersaten niet ghehouden en sijn. Trappen der wetten worden aldus verstaen:
Laet ons tot voorbeelt nemen de Vereenichde Nederlanden wiens inghesetens als een ghemeente
overcommen sijn tot seker wetten ende ghemeene reghelen daer sy hun alle na ghevougen ende
an verbinden. Benevens dese soo heeft elck besonder Landtschap als Hollandt Zeelandt
Vrieslandt etc. sijn eyghen reghelen die elck hem voorstelt na dat sijn gheleghentheyt
vereyscht doch sy moten sulcx wesen datse niet en strijden teghen haer hoogher reghelen der
voornomde Vereenichde Nederlanden: Sghelijcx stelt haer yder Stat dier landtschappen als
Delf onder Hollant haer eyghen keuren ende reghelen na de nootelickheden die haer ontmoeten
maer sy en moghen haer opperreghelen als die van Hollandt ende der Vereenichde Nederlanden
niet contrarie sijn: Wyder (opdat wy tottet leeghste {Individuum} commen) so stelt yder
Burgher van Delf sijn reghelen over de ghene die onder hem staen als Knapen Maerten ende
sijn huysghesin haer bevelende (ende sulcke reghelen veroirdenende) als hem tot sijn
huyshoudinge bequaemst duncken; doch moetense sulck wesen datse teghen haer bodereghelen te
weten die van sijn Stat Delf die van Hollandt noch teghen die der Vereenichde Nederlanden
niet en strijden. Dit sijn dan de hoogher ende leegher trappen {Gradus} der wetten daer
vooren of gheseyt is uyt welcke deur natuerlicke reden het bovenschreven claerlick te
verstaen is te weten dat de ondersaten niet ghehouden en sijn ande ghene die teghen haer
opperwetten strijden. Want dat een Burgher sijn dienaers voor reghel stelt smorghens twee
uyren te aerbeyden eer sy imbijten dit en strijt teghen gheen opperreghelen; maer so hy hem
lieden bevale den schout te smiten sy souden hem met goede reden mueghen ontkennen sulcke
onderdanicheyt schuldich te wesen om dattet teghen het ghebot van een hooger trap strijt.
Dit voorbeelt uyt de leeghste trap ghenomen verstaet hem ook alsoo in alle dander.
Ten derde so gheschiedet wel datmen deur de ghewoonte anders doet dan inde beschreven wetten
bevolen is twelck sulcke wetten somwylen haer macht alsoo beneemt datse de ondersaten niet
en verbinden. Om van twelcke by voorbeelt te spreken laet ons nemen de sake vant ghelt
twelck de Overheydt op seker prijsende ghewichte stelt ende ernstelick ghebiedt op sware
straffe niet hoogher noch lichter uyt te gheven; nochtans ghebeuret dickwils deur onweerlicke
oirsaken dattet onder de ghemeente veel hoogher gaet oock niet soo nauwe gheweghen en wort.
Nu hoewel dat hem yder behoordt te wachten van sulck ghebodt eerst te overtreden nochtans
de sake soo verre inghebroken sijnde dat de Overheyt self benoodicht wort duer haer
ontfanghers teghen haer eyghen insettinge te doen ende ghemerct datmen niet so seer en moet
letten opde bloote woorden des ghebodts als opden rechten sin des ghebieders welcke hy
daettelick als gheseyt is deur sijn ontfanghers ghenouch verclaert soo ist in desen ghevalle
om veel swaricheyt te schuwen toeghelaten ende voor Burgherlik {Politicum} gheacht de
beschreven insettinghe te verlaten ende hem ande gewoonte te houden. Doch sal hem dit
alleenelick verstaen op ghewoonten diemen siet an yghelick onghestraft vry te staen want
veel ander sijnder dickwils inde ghebruyck welcke nochtans na te volghen seer onburgherlick
waer als heymelick in sijn huys teghen de stats keuren onvrij ambachtsvolck als kleermakers
of timmerlien en dierghelijcke te wercke te stellen ende dat om den besten coop; wederom met
listicheden wijn of bier te crijghen sonder excise goeden te doen deurlijden onvertolt ende
soo voorts; welcke dinghen hoewel sy soo ghemeen sijn dat veel menschen anders vroom ende
eerlick hun van dies altemet noch durven roemen als een fijn listich stick bedreven te
hebben dat afwasschende soo sy meyngen mettet ghemeene woort Alle boeten en sijn gheen
sonden; Doch en salt den Burgherlicken persoon {Politicus} niet bestaen noch dencken te
doen wetende dattet recht onderhoudt van dien totten welstant der Ghemeensake {Reipublicae}
hoochnoodich is.
Ten vierden soo isser somwylen sulcke twyfelinge inde beteyckeninge der woorden vande
beschreven rechten datse de ondersaten tot niet sekers verbinden en connen; Als onder anderen
de wet welcke inhoudt dat hy die in een coop meer als den helft bedroghen is den coop afgaen
mach; Tis byde Rechtgheleerden in verschil ofmen verstaen sal den helft van het ghecochte of
den helft van tgene dat daer vooren ghegheven wort welcker helften deen noch eens so veel is
als dander; By ghelijkenis als een stuck landts weerdich is twee duysent guldens ende dat
yemant daer voor drie duysent guldens gheeft hy betaelt den helft vande weerde des landts te
veel; maer gheeft hy daer voor vier duysent guldens hy betaelt den helft van tghene hy
ghéeft te veel.
Ten vijfden soo is te weten dat in alle ghemeenten benevens de beschreven rechten oock
eenighe onbeschreven sijn ons ancommende deur de ghewoonte ende dat niet sonder natuerlicke
redenen: want anghesien de wetten ons verbinden over midts sy deur het oirdeel vande ghemeente
ontfanghen worden soo sal yeghelick met goede reden die onderhouden welcke de ghemeente metter
daet voor angenaem verclaert al sijnse schoon onbeschreven want soo wel verclaertse haer
meyninghe metter daet als met beschreven woorden: Ja sulcke wet is van grooter achtbaerheyt
om datse soo seer ghebruyckt wort dattet niet noodich en is de selve te beschrijven. Nu in
hoe groote reden dit bestaet soo en is nochtans de reghel do ghemeene niet of sy en heeft
haer uytneminghen, want quade ghewoonten teghen de natyere tot verderfnis der Ghemeensake
{Reipublicae} streckende en sijn billichlik voor geen wetten te ontfanghen. Hier benevens
vallender veel onsekerheden. Ten eersten deur dien dikwils den eenen voor goet ende eerlik
houdt tghene den anderen voor quaet ende schandelick acht. Ten anderen dattet in twyffel
staet of die ghewoonte langhe ghenouch geduert heeft ofter oock ghenouch dadelicke
voorbeelden af sijn ende dierghelijcke.
Yemant mochte nu seggen ghy verhaelt veel swaericheden ende onsekerheden maer niet na 't
eerste voornemen de gewisse ghemeene middel hoemen hem daer in Burgherlick draghen sal:
Siet daer isse voor al de boveschreven met al de onbescreven int ghemeen ende voor elck
int besonder: Hy die sekerheyt van eenighe twyfelachtige wetten behouft sal de
uytlegghinghe daer af versoucken vande Overheyt byde welcke de uytlegghinghe der selver
gherechtelick bestaet ende hem voorts ghevoughen na het inhout van dien al dochtet hem
oock onbillich: want die anders dede verworpende haer oirdeel ende makende sijn selven
uytleggher der wetten {Interpretem legum} soude het ampt der Overheyt ghebruycken daer
hy niet toe beroupen en is twelck gheen Burgherlick persoon {Politico} en betaemt.
6DE HOOFTSTICK: OF DE RELIGIE NOODICH
IS.
Wij hebben hier vooren int eerste hooftstick onder de ghemeene reghelen daer een Burgherlick
persoon {Politicus} hem na rechten moet oock bepaelt {Definivimus} de Godswetten ofte
Religie; maer alsoo der menschen ghevoelen daer af seer verscheyden is onder welcke
sommighe die voor onnutte quellingh houden daer de lieden van oudts malcander altijdt mede
gheplaecht hebben sullen eer wy tot de sake commen ons goedduncken daer af segghen in deser
voughen:
Nadient alle menschen ghemeen is soo wel den quaden als den goeden dat sy haer kinderen
gheeren sien opwassen in deucht ende vromicheyt soo ist billich daer toe het beste middel
te ghebruycken datse connen. Tselve is int ghemeen gheseyt dat syse vermanen ende dwingen
tottet goet oock straffen vant quaet: Om vant welcke in 't besonder breeder te spreken
soo laet ons sien of de Philosoofsche leeringhe hierin ghenouch doet als datmen haer seght,
"Ghy moet weldoen, niet deur hope van ghepresen te worden, ende dat u wederom wel
gheschiede, sghelijcx het quaet schuwen, niet uyt vreese van verachtende ghestraft te
wesen, maer overmidts dát in sijn selven goet is, dít in sijn selven boos.
De ghemeene man latet quaet om dattet de wet straft, maer de wysen hebben de reden voor
haer wet. De wetten en begrypen niet al, maer de deuchts reghel is ghemeene, overal
leerende wat eerlick wat schadelick is. Bedwongen deucht en is gheen deucht etc."
Wacharme, tis voor een doofmans deure gheclopt dese redenen en vaten in haer ghemoet noch
de teere verstandekens en begrijpent niet: Ja onder veel Philosophen die sulcx vlietich
leerden wierter weynich bevonden diet neerstich volghden. Ten is oock niet ghenouch dat
ghyse alleenelick straft van haer mesdaet die u kennelick is (hoe wel het een en 't ander
seer goet ende voordelick valt) ende van haer boose ghedachten niet straffen en cont.
Wat raet dan? Sulcke als wy ghevoelen de menschelicke natuere inghebeeldt te sijn:
Hoedanich? Datmen hun van joncx indruct ende aldus leert: "In tghene daer ghy dwaelt, daer
wyse ick u te recht; dijn ghebreken die my kennelick sijn, straffe ick na de verdienste;
Angaende het quaet dat ghy buyten mijn weten doet, al en wort ghy daer af van my niet
berispt noch ghecastijt, en denckt niet dat ghyder vry af sult gaen, want daer is een God
diet al siet wat de menschen maken, soo wel int verborghen als int openbaer, ja de
ghepeinsen sijn hem bekent, desen en can niemant ontvlien, hy straft de ongherechtecheyt
met eeuwighe helsche onverdraghelicke pijnen; In dese gheduerighe quellingen, die gheen
einde en nemen, suldi ghedreven worden by dijns ghelijcke; daer en sal dan gheen bidden
meer sijn, maer sult daer altiit moeten in eeuwich schrckelick verdriet blijven: Ende ter
contrarie die wel en vromelick doen, voor haer is bereyt een eeuwighe vreucht, daerom
siet toe etc.
Dit den kinderen gheduerlick voor ooghen ghehouden ende van jonck vast ingeplant daer
wortelt in haer een heftighe vreese ter eender ende hope ter ander sijde die als een swepe hun
met ghewelt vande boosheyt jaecht ende tot de deucht stout welcke sy also vanden beghinne al
doende leerende ende om de gheduerighe vreese ende hope die gheduerich oeffenende werden
eindelick vrome Burghers uyt welcke oock vrome regierders ghecoren worden die de ondersaten
met behoorlicke onderdanicheyt ghehoirsaem syn eeren ende beminnen sy sijn haer kinderen
een goet voorbeelt in haer handel ghetrouwe ende met hun nabuyren paeyselick; In somme
het wort een welvarende ghemeente. De vreese Gods dan is de alderbequaemste wech om te commen
tottet opperste goet ende de contrarie een opentlicke toeganck tottet alder verdervelicste
quaet. Want de menschen opgevoet sonder dese vreese Gods by aldient gheen openbaer
bedrieghers schelmen ende booswichten en sijn maer eenich schijnsel van deucht hebben tis
selden anders dan gheveinstheyt sonder grondelicke liefde trouwe noch rechtveerdicheyt
achtende al haer eyghen tghene sy bedectelick connen crijghen ende ongestraft weten te blyven
Daerom so u herte seght daer en is gheen God (dat schrickelick is) doedet de mont swyghen
om u kinders wille die ghy gheerne saecht in deucht ende eere opwassen om de ghemeentens
wille diens welvaert oock de uwe is. Want wat isser sotter dan moetwillichlick te verstoren
ende verhinderen het ghene datmen self heftelick begheert? Soomen boven dien noch let op
de nootlicheyt des sweerens ofte des eedts om beloften verbanden ende handelingen te
bevestighen welcken eedt op God ghegront staet men moet bekennen datter nootsakelick een
vreese Gods moet wesen. Maer dese vreese Gods ende oeffeninghe inde selve noemen wy deur een
ghemeen uytheems woort Religie daer moet dan nootsaklick een Religie sijn ende sonder Religie
gaet het al verloren. Dit is tot hier toe ons wit gheweest: dit houden wij voor een vaste stercke
eeuwighe reghel ende diet soo niet en verstaet voor hem en dient het volgende niet want
hy daer toe onbequaem is als meer onderdanich wesende sijn verkeerde eyghensinnelycheyt dan
de reden bevesticht met de daet {Effectu} in alle ghemeenten die oyt welgheregiert waren.
7DE HOOFTSTICK: HOEMEN HEM INDE RELI-
GIE BURGHERLICK DRAGHEN SAL.
Sooder eenighe Lantschappen waren met gantsche volcommen vryheyt van alle Religien alsoo
dat yghelick daer in mocht doen wat hy wil so wel int openbaer als int heymelick: Voor
sulcke plaetsen en behouftmen in die sake geen Burgherlicke {Politica} onderwysinghe want
elck inde Religie doende wat hem belieft gevoecht sich daer in dat stick na s'landts
teghenwoordighen staet. Maer plaetsen die dwanck hebben daer is meerder voorsichticheyt
noodich: Int ansien van sulcke alleen is ons voornemen hier te handelen als volcht:
Die de Goddelicke reghelen ofte de Religie gantschelick altemael ende sonder twyffelen
verstaen nae de oirdeninghe des landts daer sy woonen oock deghene die gheen Religie en
willen van dese twee soorten en valt hier niet te segghen: want die volghende slechts haer
ghemoet doen Burgherlick {Politice}: Dese soo lange sy sulck ghevoelen hebben sijn onbequaem
om de leeringhe der Burgherlickheyt {Politiae} te begrijpen sooder int 6de Hooftstick af
gheseyt is: Vande reste dan die de Religie voor noodich houden valt hier te handelen welcke
ons op tweederley wyse ontmoeten: Deene sonder gheloof van God noch Duyvel ofte twyfelende
niet sekers daeraf besloten hebben maer achten de Religien alleenelick voor versierde
reetschap {Instrumentum} bequaem om de ghemeenten daerdeur in dwanck te houden. Dander die
wel eenighe Religie met een vast betrauwen voor seker ende heylich houden maer sodanighe
datse int landt daer sy woonen niet toeghelaten en wordt. Ende want dese twee (hoewel op
deen plaetsen ende tijdt meer als op dander) der ghemeenten onscheydelicke anclevinghen
{Inseparabilia accidentia} schijnen sullen de sake nemen niet soo sy wel te wenschen ware
maer voor tghene sy is verclarende hoe hem yder van dien behoort te draghen om weerdich
te sijne onder het ghetal der Burgherlicke {Politicorum} gheacht te worden.
Anghesien deerste soorte een Religie nóodich verstaet ende dat hemlieden het
ghewissen deur dese of die form niet en beswaert soo eyscht de reden dat sy hun ghevoughen
na de teghenwoordighe oirdeninge der plaetse daer sy haer wooninghe verkiesen latende
alles sijn loop nemen sonder hemlieden te beroeren. Haerder yemant sal hier op seggen
dat de form best met de nature overcommende ende tot de meeste gherustheyt ende welvaren
des menschelicx gheslachts streckende na te trachten ende te verkiesen is voor dander:
Seker het waer toe te laten als die verkiesinghe oirdentlick gheschiede duer de ghene des
wettelicke macht hebbende maer sulcx an yder van sodanighe speelders met Religie vry te
stellen deen dit dander dat voor best oirdeelende tsoude soo openbaren oirspronck van
ongheschicktheden sijn dattet niet noodich en is daer af wyder te spreken. Dit dan ghelaten
sullen wat segghen van een ander haer ghemeen ghebreck te weten datse voor besonder ervaren
persoonen meynen gheacht te wesen als sy deur tverclaren haers ghevoelens de Religies met
listighe strijtredens {Argumentis} bevechten ende vinnichlick bespotten; maer de sake wel
inghesien ten is niet dan een merckelicke ghetuyghe haers misverstants; Want nadien sy
selve de Religie voor noodich ende nut achten soo ist immers onnoodige onnutte clap die
teghen haer eyghen oirdeel ende begheerte strijt: Ende of sy schoon met sulcke redenen
malcander behaghen soo is doch haer gheopenbaert ghemoet hun selven schadelick in handel
daer ghetrouheyt ghelt: want ghelijck sulck een hoewel hy self ongoddelick is hem veel
liever ende vaster betrout op een Godvreesende {religioso} ghewissich mensche dan op een
sijns ghelijcke also ist met anderen oock ghestelt. ick late noch varen dat sy hun sonder
noot een walghe ja tot een schrick maken van veel vrome Burghers anders ghesint als
sy twelck niet dan onmenschelicke menschen niet en schuwen. Andere sijnder onder dit volck
die hun verwonderen ende niet lijden en connen dat eenighe gheleerden (voornamelick diens
eyghenste vliet {studium} inde Godtheyt niet en is als Rechtsgheleerden {Iurisconsulti}
Ghenesers {Medici} Wysen {Philosophi} etc.) uyt goeder meyninghe de Religie gantsch
ende opentlick toeghedaen sijn achtende dat sulcx alleen den Goddisten {Theologis} ende
de onervaren leecken toestaet; maer het waer beter datse sweghen en dochten dat sulcke
op welcke de ghemeente de ooghe heeft bequaem sijn om de Religie die sy noodich bekennen
in stant ende eere te houden.
Tot hier toe is van de eerste doorte gheseyt. De persoonen der tweede (te weten die een
seker Religie hebben maer sodanighe die in haer landt niet toeghelaten en wort) ontmoeten
ons op driederly wyse: Deerste diens gewissen {Conscientia} deur swyghen ende haer stille
te houden hun niet en beswaert maer dienen haer God heymelick na hun verstant sonder
beroeringe der ghemeente. Dander die haer ghevoelen bedectelick voorderen so veel teghen
slandts Religie heymelick doende als sy connen doch en begheeren daerom niet te lijden maer
voor het gherechte beschuldicht sijnde ontkennen al dat hun teghen gaet. De latste die met
een onbeweghelick ghemoet haer goetduncken teghen Overheyt ende des landts oirdeninghe
voortdrijven ende dat met sulcken vierighe ghenegentheyt dat se verlies van goet en leven
noch schrickelicke pijninghe des lichaems en ontsien maer int grootste lijden hun
aldergheluckichst achten. Deerste van dese sijn voor Burgherlicke {Politicis} te
ontfanghen: Maer de tweede niet alsoo: want die voor tgherechte darf liegen ende de
hielen ghekeert sijnde wederom den ouden ganck treden ten schijnt de Religie niet die
sijn ghewissen {Conscientiam} drijft maer een onburgherlicke dwalende ghenegentheyt daer
de meeste menichte ghemeenelick ghebreck af heeft. De derde partie geeft deur haer
Godvreesentheydt wel een groot vermoeden van stantvastighe eenvoudighe rechtveerdicheyt
nochtans dwalinge ende misverstant twelck alle menschen ghemeen is belet hemlieden in
haer staet de Burgherlickheyt {Politiam} te treffen: Maer op dat wy hun (tot sulcke
voorschreven plaetsen daer dwanck is) na ons goetduncken ende cleyn vermeughen te weghe
helpen ende ten besten raden soo laet ons ondersoucken haer ghemeene strijtreden
{Argumentum} welcke dese is: "Men moet God meer onderdanich sijn dan de menschen".
Tis seer wel gheseyt: Maer wat is de wille Gods? datmen hem antwoorden sy ongheveinsdelick
ende vrymoedich diene. Oock goet: daerom trect metter woninghe ter plaetse daer ghy hem
ongeveynsdelick ende vrymoedich dienen meucht niet met beroerte ende verwarringhe der
ghemeente maer tot haer vrede ende stichtinghe. Ick en vinde segdi steden noch dorpen
daer mijn gevoelen vryheyt heeft: Soo trect in bosschen of wildernissen seer verre vande
handt) daer nimmermeer menschen en commen ende doedet daer sonder van yemant verhindert
te sijn. Ick ghevoel my antwoordi int ghewissen {Conscientia} bedwonghen tot heylighinghe
des Goddelicken naems te moeten na mijn vermeughen sielen winnen twelck daer niet en soude
connen gheschieden. Soot u hierom te doen waer noch isser goet raet men sluyter gheen
poorten men graefter gheen weghen op men stopter rivieren noch zeen trect na Parias Sipango
Callensuan ofte eenighe der ghelijcke plaetsen daer wilde ;ieden sonder Religie wonen
twelck oock menschen sijnde soo doet daer in haer sielen ofte salicheyt te winnen dijn
uyterste beste twelck gheschieden sal sonder overtredinghe der Godswetten {Divinarum legum}
dier landen overmits datter gheen en sijn. Maer dit u gheseyt wesende ende dat bovendien
ander ongheoirsame wyse u beter gheviele ghemengt met moort brandt vercrachtinghe van
vrouwen schoffieringhe van maeghden ende schrickelick verdriet des landts ('t welck
ghemeenelick de vruchten sijn daer uyt spruytende soo de ervaringhe al te beclaghelick
betuycht) tis den verstandighe kennelick dat ghy onder tgetal der Burgherlicke {Politicorum}
niet gerekent en meucht worden.
De ghemeene reghel dan om te besluyten is dese: Sy die hun ter voorseyde plaetsen daer
dwanck is in een ander Religie begheeren te oeffenen dan die des landts meughen sien daer
af oirlof te vercrighen vande ghene byde welcke de macht van sulck oirlof te gheven
wettelick bestaet: Connen sy daer toe gheraken gelijckmen tot verscheyden plaetsen wel
doet sy commen tot haer begheeren sonder van onburgherlicheyt te meughen berispt worden
want soodanighe oeffeninghe in een ander Religie is tghebruyck der vryheyt die wettelick
vergunt is. Maer sulck oirlof niet connende cryghen men sal sich na slandts Religie
ghevoughen ist niet in allen punten doch tenminsten in soo veel als daermen deur de
overheyt ende wetten toe ghedronghen wort: dies niet éen van tween òf daer
niet blyven òf d'uyterste alghemeene eerlicke middel ghebruycken die by teynde des
volghenden laetsen Hooftsticx {Capitis} sal verclaert worde.
8STE HOOFTSTICK: VAN HET BURGHERLICK
LEVEN INT GHEMEEN.
Want de verscheyden leeringhen tottet Burgherlick leven {Vitam politicam} dienende int
oneindelick {Infinitum} souden connen strecken soo hebben wy uyt velen alleenelick de
voornaemste beschreuen: Doch om voor al de ghebrekende yet int ghemeen te roeren wy
seggen het ghene inde bovenschreven hooftsticken {Capitibus} overal ons wit heeft geweest;
te weten, datmen hem ghevoughen moet na des landts wetten ende reghelen dieder
teghenwoordelick sijn; of noch eygentlicker (want daer somwylen wetten gheraken diens
onderhoudt ons ghewissen {conscientiam} soude beswaren) {Ghemeene Burgerlicke reghel}
Yghelick moet uyt de verscheyden ghemeenten des eertbodems, een soodanich verkiesen,
dat hy hem na den teghenwoordigen staet van dien, can ende wil ghevoughen:
Twelck wy met natuerlicke redenen aldus breeder bewysen: Soot u ghy die de contrarie
drijft vrystonde na u ghevallen daer teghen te doen het selve sal an yghelick moeten
vrij staen want noch natuere noch reden u sulck voordeel boven ander ghegheven en heeft;
Maer dit toeghelaten wesende ende elck sijn eyghen sin volgende so sal dit een ghemeente
contrarie ende onghelijck haer name sijn sonder ghemeenheydt sonder ghemeene reghelen;
welcke wy betoonen souden in gheen geduerighe stant te connen blyven ten waer sulck
bewys voor de menschen onnodich is anghesien dattet de onvernuftige dieren verstaen
als biën mieren oyvaers ende ontellicke ander; welcke om in een versaemt wesen te
blyven haer tot eenige ghemeene reghelen begheven elck na sijn aert. Daer om hem
by een ghemeente te willem voughen sonder sich te schicken na den staet die het lant
ghecreghen heeft tis grover dan beestelick misverstant.
Om tselve noch opentlicker te betoonen ghenomen dat een Burgher die costgangers houdt
hemlieden verclaert eer hyse anneemt de reghelen ende manier van doen diemen in sijn huys
onderhout; als neem ick datmen tsavents na thien uyren niet en mach buyten blyven datmen
des sondaechs te kercke moet gaen ende dier ghelijcke; segt daerbeneven dat die het so
niet en ghevalt mach van daer blyven ende na een ander sien: Dit verstaet yder deur
ghemeen ghevoelen betamelick ende billich te wesen ja al onderhielt hy quade ende
oneerlicke reghelen yghelick weet dat gheen costgangher daerom gherechticht en is
teghen sijn danck by hem te comen om die na zijn goetduncken te verbeteren.
Maer alsulcken gherechticheyt als een Burgher over sijn huys heeft sodanighe heeft
oock een ghemeente over het landtschap datse bewoont; daerom als sy tot u seght (twelck
oock an yeder ingheseten deur de wetten als gheseyt ghehouden wort) Siet dit sijn de
ghemeene reghelen daer wy al na leven soo ghy in ons landtschap by ons begheert te
wonen ghy moet u na de selve ghevoughen dies niet souct een ander plaetse; men is ghehouden
of hem daer na te schicken of te vertrecken. Ende ghenomen dat eenighe van hun reghelen
onbillich waren (ghelijck oock in alle landen ghebeurt overmits de goede selve deur
onweerlicke inbrake somtijts quaedt worden; Ick late noch varen dat ons dickwils des
eendaechs quaet dunckt tgene wy des anderdaechs voor goet achten) sulcx en gherechticht
niemant om teghen hemlieden danck by haer te blyven om die quade reghelen na sijn ghevallen
te verbeteren.
Salmen dan mochte yemant segghen nummer meer quade wetten of ghebruycken veranderen maer
die in haer afgryselicheyt altijt laten voortwassen? Ick antwoorde int ghemeen op alle
wetten regelen of saken des staets vande lande tghene deur verscheyden voorgaende hooftsticken
{Capita} van sommighe in besonder geseyt is: Te weten dattet oirdentlick moet geschieden
deur de ghene dieder wettelicke macht toe hebben. Is die macht tot uwen deele niet ghevallen
ghy meucht u beste doen om hemlieden byde welcke sy bestaet daer toe te beweghen deur
sulcke middel als de gheleghentheyt der sake vereyscht: Ten eersten met hemlieden tot u
voornemen te raden verthoonende (doch met sulcke eerbiedinghe als voor een eerbaer ondersaet
tot sijn Overheyt betaemt) uwe redenen waer uyt ghy acht dat sulcx tot slandts welvaert strecken
soude: Ten anderen met begeeren bidden en smeecken: Ten derden deur uytcoopinge met ghelt
of goet ende dier ghelijcke. Doch condi hier mede noch tot u voornemen niet gheraken de
laetste middel die yder vry staet so wel om wreede Tyrannen te straffen ende rasende
ghemeenten te stillen als om quade wetten te veranderen is Eerlicke ghewelt; twelck hier
in bestaet: Men sal vooral trecken uyt de heerschappie vande ghene daermen hem teghen
stellen wil ende commen tot sulcke plaetse daer de teghenwoordighe regieringhe u dijn
voornemen toelaet; daer sijnde sult (na de ghebruyck van waerschouwinghe voor rechte crygh)
u partie vermanen of bevelen te doen het ghene ghy verstaet behoirlick te sijn: Soo sy
haer dan na voucht ghy comt tot u voornemen: Ghebeurt de contrarie meucht hemlieden
openbaer crijch verclaren tot de wapen commen ende hun also met ghewelt daer toe dwingen
ofte u fortuyne verwachten. Maer hy die hem onmeughelick acht soo wichtighen sake tot
goeden einde te brengen sal alles sijn loop laten hebben Can hy dat niet lijden hy mach
naer een ander woonplaetse sien: want hem als ondersaet te veinsen ende daerentusschen
heymelicke ongeoirsaemheyt int werck te stellen tis ontrouwe ende onburgerlick misverstant
daer der ghemeenten groote ellenden uyt spruyten.
BESLUYT {Conclusio}
Men soude van dese Burgherlicke stof {Materia politica} noch seer veel nuttelicx meugen
segghen maer van tgene daer in ghebreect sal teerste voornemen ons ontschuldigen twelck
was daer af met corte woorden yet int plat Duytsch te vervaten: Het selve hebben wy na den
eysch van sulcken grondt ende na ons vermeugen gebrocht tot dusdanich
EINDE.