 |
|
Na de aansluiting van Nijmegen op het Nederlandse spoorwegnet in het jaar
1879 als laatste stad van het land en de introductie van de eerste stoomtram in
's-Gravenhage met een lijn naar Scheveningen in 1878, werd in 1889 de
Nijmeegsche Tramweg Maatschappij (NTM) opgericht. Dat het
elf jaar heeft geduurd voordat er ook in Nijmegen trams gingen rijden lag niet
aan het aantal voorstellen dat werd ingediend, maar vooral
aan de trage besluitvorming bij de gemeente. Daarnaast was er ook een groot
gebrek aan geld om de plannen daadwerkelijk uit te voeren.
De stoomtram van de Nijmeegsche Tramweg
Maatschappij op weg naar Beek gezien in het Hunnerpark. bron:
Lijn 2: Geschiedenis van een
bergspoor (1997)
Het plan
In 1887 kwamen de wiskundeleraar
Adriaan Jan Bouwens uit Nijmegen en zijn zwager Willem Elise Cramer uit
Rotterdam, die civiel ingenieur was, met het plan om een stoomtram te
exploiteren naar Hees en Neerbosch Deze lijn zou zeer profijtelijk kunnen
zijn, vanwege de vele welgestelden die in Hees langs de route woonden.
Daarnaast was dominee Van 't Lindenhout, van de weesinrichting (tegenwoordig
Kinderdorp Neerbosch) een sterk voorstander, omdat de kinderen dan niet meer
zo ver hoefden te lopen om naar het centrum te gaan. De burgemeester van Ubbergen C.M. Van der Goes
wilde de plannen ook wel ondersteunen, mits de lijn doorgetrokken zou worden
naar Ubbergen. Op 24 november 1888 werd door Bouwens en Cramer de
Nijmeegsche Tramweg Maatschappij opgericht. Na het verlenen van de concessie
door de gemeente kon het werk beginnen.
De financiλn
De NTM had
120.000,- in kas en de gemeente
Nijmegen had een subsidie van 10.000,- toegezegd. Daarnaast werd (met een
maximum van 16.000,-) 10% van de bouwkosten gesubsidieerd door de provincie
Gelderland. De gemeente Ubbergen kocht twee aandelen ΰ 500,-, onder de
voorwaarde dat de lijn niet over de waalkade zou lopen.
Aankomst van de stoomtram bij de halte 'De
Oorsprong' in Beek met rechts het gemeentehuis en links het terras
van hotel 'De Oorsprong'. bron:
Lijn 2: Geschiedenis van een
bergspoor (1997)
De bouw
Na een openbare aanbesteding werd de
lijn Neerbosch - Nijmegen - Ubbergen - Beek aangelegd voor 10.366,-. De bouw
verliep voorspoedig en de lijn werd dan ook al op 30 juni 1889 geopend. De
eerste dienstregeling werd gepubliceerd in de Provinciale Gelderlandsche en
Nijmeegsche courant.
In het Hunnerpark zien we een stoomtram van de NTM
op weg naar Berg en Dal. bron:
De Gemeente
Tram Nijmegen (1986)
Uitbreiding naar Berg en Dal
Toen Berg en Dal bemerkte dat de komst
van de stoomtram het toerisme in Beek deed toenemen wil deze ook graag een
verbinding, met name hotel 'Groot Berg en Dal', wat zelfs, op verzoek van de
NTM, bereid een renteloze lening van 25.000,- ter beschikking te stellen.
Na enige tegenstribbelingen werd op 29 november 1890 de concessie verleend
en werd in maart 1891 begonnen met de aanleg van de lijn Nijmegen - Berg en
Dal, die voorspoedig verliep, want op 10 mei dat zelfde jaar arriveerde de
eerste stoomtram in Berg en Dal.
De zomerdienstregeling van de stoomtramlijnen naar
Neerbosch, Beek en Berg en Dal uit 1894. bron:
Lijn 2: Geschiedenis van een
bergspoor (1997)
Trajecten
De
lijnen naar Beek en Berg en Dal deelde het traject naar het Hunnerpark. Van
het station werd gereden via de Stationsweg (tegenwoordig Van Schaeck
Mathonsingel) het Keizer Karelplein, Oranjesingel, Hertogstraat en
Kefkensbosch. De lijn naar Beek ging vervolgens over de Ubbergseweg en de
Rijksstraatweg via Ubbergen, de Tol en het Pensionaat (tegenwoordig de
Refter). Het eindpunt in Beek was bij het theehuisje, waar tegenwoordig de
watermolen is. De lijn naar Berg en Dal volgde de Mr. Franckenstraat en de
Berg en Dalseweg. De lijn week van de Berg en Dalseweg af door Hengstdal om
het steile stuk ter hoogte van de Beukstraat te mijden. De lijn naar
Neerbosch volgde de Spoorstraat en ging via de Hezelpoort en de
Voorstadslaan.
Het eindpunt van de stoomtramlijn Nijmegen - Berg
en Dal tegenover hotel Groot Berg en Dal. bron:
Halte Novio (2000)
NV Stoomtram Maas en Waal
In 1898 werd de dochteronderneming NV Stoomtram Maas en Waal op gericht,
die vanaf 1902 een lijndienst onderhoud naar Wamel via Weurt, Beuningen,
Druten, enzovoort, wat een lijn van 31 km oplevert. De lijn sluit bij de
Weurtseweg aan op de al bestaande stoomtram.
De paardentram naar St. Anna
In 1891 werd de St. Anna Tramweg Maatschappij opgericht om een
paardentram te exploiteren tussen de Molenstraat en St. Anna, maar nadat de
gemeente eiste dat de rails zwaar genoeg moesten zijn om later stoomtrams op
te laten rijden, werd de concessie overgedragen aan de NTM.
Een stoomtram van de NTM dochteronderneming NV
Stoomtram Maas en Waal passeert hier de Hezelpoort op de laatste rit
vanuit Wamel naar Nijmegen. bron:
Halte Novio (2000)
Opheffing van de NTM
De dienstregeling naar Beek werd op 31
december 1911 gestaakt. De lijn Nijmegen - Berg en Dal volgde een klein jaar
later op 9 december 1912. Beide plaatsen behielden hun tramverbinding, maar
die werd nu uitgevoerd door de Elektrische Gemeente Tram Nijmegen (lijn 2).
Dit zelfde geld voor de paardentram naar St. Anna, die werd overgenomen door
lijn 1. De stoomtram tussen de dorpsstraat in Neerbosch en Nijmegen werd,
als gevolg van de plannen voor het Maas-Waal kanaal, in 1922 opgeheven. Maas Buurtspoorweg
Naast de NTM en haar dochter Stoomtram Maas en Waal waren er nog twee
andere bedrijven die verbindingen vanuit Nijmegen onderhielden. De eerste is
de Maas Buurtspoorweg (MBS), die als dochteronderneming van de
Noord-Brabantsch Duitsche Spoorwegmaatschappij zich vestigde in Gennep. Op 2
juni 1913 opende zij de stoomtramlijn naar Venlo via de dorpen aan de
oostelijke maasoever, die niet waren aangesloten op het Nederlandse
spoorwegnet. Hieronder dorpen als Malden, Mook, Bergen en Well. De lijn ging
vanaf het station langs de remise aan de Van Diemerbroeckstraat over de Dr.
Jan Berendstraat naar de St. Annastraat, alwaar het spoor werd overgestoken
middels een eigen spoorbrug. De MBS gebruikte net als het moederbedrijf een
spoorbreedte van 1000mm, wat niet overeen kwam met de sinds 1910 door de
elektrische tram gebruikte 1067mm spoorbreedte.
Betuwsche Stoomtramwegmaatschappij
In de Overbetuwe verzorgde de Betuwsche Stoomtramwegmaatschappij twee lijnen
tussen de aanlegstijgers van de Nijmeegse Gierpont aan de Lentse kant en de
Arnhemse pont aan de Eldense kant. De ene (sinds 1908) via Elst, die weinig
winstgevend was, wegens concurrentie van de duurdere, maar ook snellere
treindienst. De andere lijn loopt sinds 1909 via Bemmel en Huissen en is wel
voldoende winstgevend. |
|
Tramreglement van de NTM uit 1889
Uit artikel 1 van het tramreglement blijkt dat "De conducteur en
machinisten zijn verplicht, zoolang er plaats is en voor zover de
gesteldheid van de trambaan dat mogelijk maakt, den trein te doen stoppen
als personen zich aanmelden om mede te rijden.". Concreet betekend dit dat
reizigers konden opstappen waar zij dit wensten.
Trams in het centrum
Met uitzondering van de hoek Hertogstraat en Kelfkensbosch reden er geen
tram in de stad zelf. Ze bereden de singels en het Keizer Karelplein, maar
het stadscentrum was per tram niet bereikbaar. Het station des te beter. Van
daar kon je per tram het Land van Maas en Waal, Neerbosch, Beek, Berg en Dal
en alle bestemmingen van de trein bereiken.
Tramopbrengsten
De opbrengst der tram Nijmegen - Neerbosch - Beek - Berg en Dal - St.
Anna bedroeg over de maand september 1910 aan personenvervoer
5.119,84; goederenvervoer 247,-; diversen 237,17; totaal 5.604,01
zijnde per dagkilometer 10,49.
De opbrengst der Stoomtram Maas en Waal bedroeg over de maand september 1910
aan personenvervoer 3.431,13; goederenvervoer 998,07; diversen 797,75;
totaal 5.226,96 zijnde per dagkilometer 5,55.
bron:
De Gelderlander,
14 oktober 1910
Quiz
Denk je dat je alles (al) weet over de trams in Nijmegen, dan kun je jouw
kennis testen met de tien quizvragen.
Opmerkingen of vragen?
Heb je na het lezen van de website nog vragen of heb je opmerkingen of
aanvullingen, dan kun je ze per e-mail kwijt op
trams@resink.net.
Literatuurlijst
Klik hier om de volledige
literatuurlijst te raadplegen die over de Nijmeegse trams bestaat.
Fotoboek
Omdat niet alle voor deze website verzamelde foto's in de tekst passen
is er een fotoboek
gemaakt waarin ze gezamenlijk zijn opgenomen. |
