Op zondag 4 juni 1911 (eerste
pinksterdag) werd de eerste rit uitgevoerd op de stadslijn, en
tevens het hele elektrische tramnet, tussen het Keizer Karelplein en
de Mr. Franckenstraat. Vier dagen later al werd ook het traject
Keizer Karelplein - St. Annastraat geopend, waarmee de totale lengte
van het net op 4.600 meter kwam. Dit betrof op dat moment alleen de
stadslijn (later bekend onder lijn 1), omdat de buitenlijn (het
bergspoor of lijn 2) nog in aanbouw was.
25 mei 1911 wordt door de firma Carl Weyer de
eerste van een serie van acht kleine en zes grote motor- en nog zes
grote volgwagens geleverd. bron:
Lijn 2: Geschiedenis van een
bergspoor (1997)
Spoorverlenging
Nog altijd goed op schema werd op 22 december 1911 de
spoorverlenging van de Mr. Franckenstraat naar de Huygensweg over de
Berg en Dalseweg gereed. Deze 1.100 meter was geheel dubbel spoor,
net zoals een groot gedeelte van het spoor op de St. Annastraat, de
Spoorweg en Spoorstraat en Kronenburgersingel. Er waren echter nog
genoeg enkelsporige trajecten, waardoor de hoogst haalbare
frequentie 7½ trams per uur was. Op marktdagen was dit zeker een
probleem, want dan mocht op protest van de marktkooplieden, niet het
passeerspoor op de Grote Markt gebruikt worden, waardoor er een stuk
enkelspoor ontstond van de Burchtstraat tot aan de Korenbeurs.
Motorwagen 2 op weg naar de Kastanjelaan nadert
het spoorviaduct in de St. Annastraat. bron:
De Gemeente
Tram Nijmegen (1986)
Naar Hengstdal
Het rapport Lohr, de gewijzigde versie, na de overname van de concessies
van de NTM, spreekt van een stadslijn van St. Anna via het Centrum
naar Hengstdal (via de Berg en Dalseweg), maar het duurde nog zeker
zeven jaar voordat het tramspoor van het eindpunt bij de Huygensweg
werd doorgetrokken naar het eindpunt bij de Holleweg (waar
tegenwoordig het Pegasusbeeld staat). Dat dit zolang duurde lag
vooral aan de langzame ontwikkeling van het Hengstdal. Er was in
1912 nog te weinig bebouwing en dus te weinig vervoer om een
verlenging rendabel te maken, maar dat was in 1919 veranderd. Op 11
oktober 1919 werd dan ook de lijn naar Hengstdal feestelijk geopend.
In het begin van de jaren twintig was de situatie
bij het station zoals in deze foto te zien is. bron:
De Gemeente
Tram Nijmegen (1986)
Route
Na de verlenging van de route naar Hengstdal rijdt lijn 1 van St. Anna
via het station en het centrum naar Hengstdal. En dat zou zeker
drieëndertig jaar lang zo blijven, tot dat in 1952 de lijn werd
getrolleyficeerd, ten
koste van de tram. Hierna zal een kort overzicht volgen van hoe de
lijn er uitzag in de periode 1919-1952. In het hoofdstuk
Trams tijdens WOII zal worden
ingegaan op de gebeurtenissen en de gevolgen voor lijn 1 tijdens de
tweede wereldoorlog.
Het wachthuisje aan de St. Annastraat bij de halte
Canisiusziekenhuis, ter hoogte van de Hatertseweg. bron:
De Gemeente
Tram Nijmegen (1986)
St. Anna - Station
De tram vertrok vanaf een enkelsporig eindpunt aan de St. Annastraat ter
hoogte van de Kastanjelaan en reed dan vervolgens de hele route naar
het Keizer Karelplein via de St. Annastraat. De eerste halte waar
gestopt werd was het Canisiusziekenhuis. hier stapten altijd veel
passagiers in die op bezoek waren geweest in het ziekenhuis. De tram
vervolgde dan zijn weg naar de kruising Groenestraat, waar kort
daarvoor een halte was bij de Verlengde Groenestraat. Nog steeds
enkelspoor ging de tram verder om het spoorbruggetje te kruisen. Dit
was, vooral voor fietsers, een gevaarlijk punt. Na de brug volgt de
wissel. Deze was gesitueerd ter hoogte van de Groenewoudseweg
(tegenwoordig Oude Groenewoudseweg).
Zou u het nog herkennen? Dit is de halte
Fransestraat aan de St. Annastraat. bron:
De Gemeente
Tram Nijmegen (1986)
Bij de Dr. Jan Berendsstraat draait de stoomtram
van de Maas
Buurtspoorweg (met de lijn Venlo - Gennep - Nijmegen) af om via
voornoemde straat en de Van Diemerbroeckstraat een kortere route te
nemen naar het station. De stadslijn gaat echter vrolijk door over
het dubbelspoor van de St. Annastraat en komt dan bij de halte Sint
Stefaanusstraat. Nadat eventuele fietsers en overstekende
voetgangers met vrolijke getingel worden gewaarschuwd, wordt de reis
vervolg naar de halte Fransestraat.
Op een van de dagen na de openingsritten van de
elektrische tram, werd deze foto gemaakt, met van links naar rechts.
de stoomtram, de paardentram, de elektrische tram en een omnibus
vanuit Mook. bron:
Halte Novio (2000)
Na de Fransestraat reed de tram naar beneden het
laatste stukje van de St. Annastraat af en het Keizer Karelplein op,
voor De Vereeniging langs. Bedenk dat in deze tijd de voertuigen
niet vijf rijen dik door elkaar heen rijden en dat oversteken om in
het park te geraken eenvoudig was. Na een korte stop aan de halte
die gesitueerd was aan de binnenkant van het plein, gaat de tram
over de enorm brede Van Schaeck Mathonsingel, vernoemd naar de
burgemeester van Nijmegen (1905-1911) aan wie de komst van de
Gemeente Tram mede te danken is. Aan het eind van de singel
(voorheen Spoorweg) komt de tram op het stationsplein aan, alwaar
ook de stoomtrams naar Venlo en Wamel aankomen.
Tramlijn 3 naar Hees en
Neerbosch heeft hier ook een tijd zijn eindpunt gehad.
Op de Korenbeurs is het vaak een drukte met de
vele trams die hier langs komen. Hier moet een uitrukkende tram van
lijn 2 voorrang geven aan een tram van lijn 1. bron:
De Gemeente
Tram Nijmegen (1986)
Station - Hunnerpark
Na vertrek van het stationsplein reed de tram door de aan-één-stuk
doorlopende bocht van de Schaeck Mathonsingel de Spoorstraat in, op
naar de Kronenburgersingel, voor het in recente jaren in ere
herstelde Quack-monument langs. Bovenaan de Kronenburgersingel wordt
gestopt net voor de garage van Karel Wolf. Onderaan de
Kronenburgersingel komt de tram bij de Korenbeurs, alwaar een groot
complex van wissels is te vinden, voor de lijnen van en naar het
station, Hees, het Centrum en de remise. Bij de uitgang van het park
stond het wachthuisje, dat gebruikt werd door wachtende passagiers
voor zowel de stadslijn (lijn 1) als de lijn naar Hees (lijn 3).
Gelijk achter de Korenbeurs bevond zich de
tramremise met in totaal 10 sporen. Deze foto uit oorlogstijd laat
duidelijk de afgeschermde koplampen zien. bron:
De Gemeente
Tram Nijmegen (1986)
Na de halte aan de Korenbeurs eindigde het stuk
dubbelspoor dat net voor de spoorbrug in de St. Annastraat begon,
maar hier begint ook een van de spannendste stukken van het hele
Nijmeegse tramnet, namelijk de beklimming van de Stikke Hezelstraat,
met een gemiddeld stijgingspercentage van 4¾°.
Bergaf was zowaar nog spannender, zeker in de begintijd, toen soms
met geblokkeerde remmen de afdaling werd aangevangen.
Mensen die de Stikke Hezelstraat niet kennen
kunnen zich hier waarschijnlijk niks bij voorstellen, en zelfs deze
foto kan niet goed duidelijk maken hoe steil deze 'Steile'
Hezelstraat is. bron:
De Gemeente
Tram Nijmegen (1986)
Na de beklimming van de Stikke Hezelstraat wordt er
gehalteerd aan Grote Markt, alwaar sinds 1912 een passeerspoor is aangelegd,
maar dat op protest van de marktkooplieden niet op marktdagen, in de regel
op maandagen, mag worden gebruikt, omdat deze anders te weinig ruimte hebben
om hun koopwaar uit te stallen. Het traject Korenbeurs - Grote Markt is
enkel spoor en wordt dan ook met de bekende seinlichten beschermd: acht rode
lichten als er een tegenligger aankomt; acht witte lichten als dit niet het
geval is. Was er een lamp kapot, dan deden de seinen het niet en werd en een
knuppeltje door gegeven aan de tegemoetkomende tram. Het volgende stuk enkel
spoor is echter niet beschermd met seinlichten. Het betreft hier het stuk
enkel spoor ter hoogte van het stadhuis aan de Korte Burchtstraat, dat kort
genoeg is om te overzien.
Een blik op de Grote Markt alwaar een tram van
lijn 1 op het wisselspoor wacht tot het rode seinlicht, dat
bevestigd is aan de gevel van de Bata, dooft, alvorens verder te
rijden de Stikke Hezelstraat af richting de Korenbeurs.
bron:
Halte Novio (2000)
In de Lange Burchtstraat aangekomen wordt er
gestopt bij de C&A. De volgende halte op weg naar Hengstdal, na het
verlaten van de Lange Burchtstraat, is het Kelfkensbosch. De tram
rijdt na een stop door naar de halte bij het Hunnerpark, alwaar
overgestapt kan worden op het Bergspoor naar Ubbergen, Beek en Berg
en Dal.
Bij het Hunnerpark waren drie sporen aangelegd:
twee voor de doorgaande stadslijn en een waarop het bergspoor kon
keren. Merk op dat het wachthuisje nog steeds op deze plaats staat,
waren het niet dat het een kwartslag is gedraaid en dat er nu een
kiosk in zit. bron:
Halte Novio (2000)
Hunnerpark - Hengstdal
Gelijk na het wegrijden van de halte aan het Hunnerpark splitsen de
stadslijn en het bergspoor, waarbij het bergspoor linksaf door het park van
het Keizer Lodewijkplein, het tegenwoordige Keizer Trajanusplein, loopt en
de stadslijn rechtsaf gaat om de Mr. Franckenstraat te bereiken. Aan het
einde van deze straat wordt gestopt voor de halte Mariaplein, waar
passagiers in- en uitstappen voor het Wilhelminaziekenhuis.
Een tram van lijn 2 kruis hier het Keizer
Lodewijkplein, op weg naar Beek. Op de achtergrond loopt het tracé
van lijn 1 van en naar Hengstdal. bron:
Lijn 2: Geschiedenis van een
bergspoor (1997)
Na het Mariaplein wordt de route een stuk minder
spannend, wanneer de Berg en Dalseweg gevolgd wordt tot aan het
eindpunt bij het Pegasusbeeld in Hengstdal. Als eerste wordt er
gestopt bij de Van Nispenstraat en daarna bij het kolossale
Canisiuscollege. Na de halte Mesdagstraat volgt het voormalig
eindpunt bij de Huygensweg. Tot hier aan toe loopt de lijn steeds
omhoog, en dat hebben ze in 1915 geweten, zoals blijkt uit een
artikel in de Gelderlander.
Het passeerspoor bij de halte Broerdijk wordt goed
gebruikt. Uiteraard worden de enkelsporen beveiligd met de
beschreven seinlichten. bron:
De Gemeente
Tram Nijmegen (1986)
Na de Huygensweg volgen de in 1919 aangelegde 1.200 meters
enkel spoor naar Hengstdal, met bij de halte Broerdijk, tevens de
eerstvolgende halte, een passeerspoor. Net de aankomst van de tram bij de
halte Broerdijk, komt de tram uit de andere richting er ook aan. De
dienstregeling was hier er goed in elkaar gezet, en dus kan er vrijwel
meteen weer vertrokken worden, langs de tuchtschool op naar de halte
Beukstraat, waar altijd veel volk instapte dat in de wijk Hengstdal woonde.
Bij de halte Beukstraat stapten altijd veel
passagiers in, die woonden of op bezoek gingen in het Hengstdal.
bron: De
Gemeente Tram Nijmegen (1986)
Na de Beukstraat was het nog slechts een klein
stukje naar het eindpunt, nabij de St. Maartenskliniek. Na een
snelle wisseling keerde de tram weer terug om op tijd weer bij het
wisselspoor aan de Broerdijk te zijn.
De bestuurder van deze tram wacht op de juiste
vertrektijd, aan het eindpunt Hengstdal. Het wachthuisje op de
achtergrond staat in het park bij het Pegasusbeeld. bron:
De Gemeente
Tram Nijmegen (1986)
Het einde van de stadslijn
Op 24 mei 1950 besluit de gemeenteraad om de tram op te heffen, geheel
tegen de zin van de directeur van de GTN, ir. Boon, die van mening
is dat de tram nog rendabel te maken is. De meest verlieslijdende
lijn (lijn 1) wordt echter al op 7 juli 1952 vervangen door een
trolleybusdienst, mede doordat de rails uit de Hezelstraten werden
gehaald, vanwege renovatiewerkzaamheden. Hiervoor in de plaats kwam
een enkelspoor van de Korenbeurs via de Parkweg, de Doddendaal,
Plein 1944 en de Augustijnenstraat naar de Grote Markt, om lijn 2
nog toegang tot de remise te geven en omdat er zo een mogelijkheid
was om de ten doden opgeschreven, maar toch nog steeds in dienst
zijnde lijnen 2 en 3 met elkaar te verbinden. Zij werden namelijk
beiden doorgetrokken naar het nieuwe eindpunt op een nog kaal Plein
1944.
Resumé
De stadslijn reed vanaf 1911 vanaf het eindpunt in St. Anna naar het
station, en via het centrum en het Hunnerpark naar de Mr. Franckenstraat
(vanaf 1911), de Huygensweg (vanaf 1912) en Hengstdal (vanaf 1919). Er werd
rustig gereden en gestopt bij de volgende haltes:
- Kastanjelaan (St. Anna)
- Canisiusziekenhuis
- Verlengde Groenestraat
- Groenewoudseweg
- Sint Stefaanusstraat
- Fransestraat
- Keizer Karelplein
- Van Schaeck Mathonsingel
- Stationsplein
- Kronenburgersingel
- Korenbeurs
- Lange Hezelstraat
- Ganzenheuvel
- Grote Markt
- Lange Burchtstraat
- Kelfkensbosch
- Hunnerpark
- Mr. Franckenstraat (Wilhelminaziekenhuis)
- Van Nispenstraat
- Canisiuscollege
- Mesdagstraat
- Huygensweg
- Broerdijk
- Beukstraat
- Berg en Dalseweg (Hengstdal)
|
Lees verder
- Fotoboek
voor meer foto's van de elektrische tram.
- Quiz
met vragen om je kennis over de Nijmeegse trams te testen.
|
|
