Keurboek van den Peel of gemeente van Bakel (1649)

Keuren en breucken concernerende de regeeringe van de gemeente ende Peel van Bakel, Helmond en Aarle met henne medegeregtigheeden by de ses mannen ende peelmeesters van voors. drie plaatsen aan handen der stadhouders van Bakel

Eerst behoorlyk geledt zynde deze in het eynde betekend hebbende namentlyk by Jan Peter Noyen en Joost Corstiaens peelmesters van Bakel, by Jan Hendrik Honingmans en Hendrik Cornelis van Col, peelmeesters voer de stad Helmond ende Jan Marcelis Adriaans en Dirck Goerzen Dirksen peelmeesters van Aarle geslooten geraamd en geordineert worden uytwysende de submissie by de regeerderen der voors. plaetsen beteekent den 16 september 1645 en ingevolge uytspraeke ende de terminatie by jonker Cornelis Proeninck hoofdschouteth des quartiers van Peelland en Wolffart Ideleth in den rechten licentiaat, stadhouder tot Someren als arbiters en commissarissen daernaer gedaen den XXX november 1646

1

In den eersten dat den heere van Bakel off zynen stadhouder zal competeeren de beschryfving van des ses peelmeesters te weeten van de twee peelmeesters van Bakel, van de twee peelmeesters van Helmond en van de twee peelmeesters van Aarle

2

Item dat den heere van Bakel ofte zynen stadhouder zal zyn schuldig den peelmeesters die by den regeerders van Helmond en de Aarle zullen werden gesenden en geordoneert den eed af te neemen, denselven ses peelmeesters in ban en vrede te leggen ende te houden, dat hy ook de peelmeesters van mesusen teegens ordre van deze keurboek doende naer exigentie overtreedingen zal corrigeeren

3

Item dat dezelve ses mannen moeten weesen mannen met eere ende vroome luyden

4

Dat de peelmeesters zullen maken ende formeeren een behoorlyk eendragtich en consenant keurboek daer uyt drie boeken van eenen teneur en woerde by de zes peelmeestrs geteekend zullen worden geschreeven daarvan een de peelmeesters van Bakel, d'ander de peelmeesters van Helmond en het derde de peelmeesters van Aerle zullen hebben

5

Item dat de peelmeesters alle jaeren deze dezelve drie boeken teegens den ligger en principaelen boeken t'eenen geleegen daege zullen opleesen en aan hunne kerken publiceeren

6

Iten dat egeene verandereingen of verminderingen op d'een boek zal worden gedaan of 't zelve zal ook moeten geschieden ende gedaan worden op d'ander boeken

7

Item is by gelyke raeminge ende accoorde gewilt ende gedetermineert dat zo wanneer twee peelmeesters van een der plaatsen te samen zullen afwijken of discorderen met d'ander vier peelmeesters van de twee resteerende plaatzen, dat alsdan niet vast zal konnen of mogen werden geordonneert, maar het afwyken en discordeeren van eenen peelmeester van eene of twee plaatzen zal niet konnen beletten den voortgang van d'anderen

8

Item is verstaan en gedetermineert dat egeene van voers. plaatzen 't zy Bakel, Helmond en Aerle meer regts in den voors. Peel zullen hebben dan de anderen

9

Item dat den heere van Bakel of zynen stadhouder zal hebben de executie van keuren en breuken en dat de poenen ende proffyten van dien zullen worden gedistribueert gelyk hier onder zal worden geordineert

10

Item dat de voers. ses peelmeesters of iemand van hun in 't afwyzen en assigneeren van Peelvelden aan iemanden eenige schenkingen, giften of gaven tzy in geld ofte bier directelyk of indirectelyk zullen mogen ontfangen op poene van arbitrare correctie dan soberen montkost en salaris van ouds daartoe staande of andersints gelyk de zes peelmeesters met adjunctie van de heere of zynen stadhouders van Bakel naar gelegentheid der zaeke zullen goedvinden

11

Item is by de voors mannen en peelmeestres is geresolveert ofte eenig misverstand gebruyckt waere of iet inne vergeeten, versuymt ofte agtergelaete waere d'welk beeter, nuttelyker ende oerbaarlyker waere gedaen dan gelaeten, dat zy altyd en hunnen naarkomelingen daartoe, off, aan en by zullen mogen doen gelyk zy op hunnen eed tot proffyt van de gemeynte zullen goedvinden te behoeren, behoudelijk dat 't voers. afdoen en toedoen zal in dien gevalle aan de drie kerken worden gepubliceert

12

Item zo wie eenige opgaande baenen niet wyt ende breed en lang veertig voeten die zal breuken vier peeters, doende elken peeter agtien stuyvers

13

Item egeene vreemde personen wonende buyten de voors. plaatzen zullen gebruyk mogen maken op den Peel of op de gemeynte of zal daartoe gerecht weezen of zal breuken thien oude schilden, doende elken ouden schildt 30 stuyvers

14

Item zo wie bleckt op den Peel die zal breuken drie peeters

15

Item een ieder zal mogen blekken daer men met waegens, kerren off koorenwaens niet gevaeren en kan

16

Item so wie op den Peel brand stigt die zal breuken thien oude schilden en nog voor den aanbrenger vyff gulden

17

Item zo wie op den Peel vier brengt en dat 't savonds niet weder in 't afscheiden van den Peel uyt en doet die zal breuken thien oude schilden en voor den aenbrenger vyff gulden

18

Item zo wie leem op de gemeinte graaft en de kuylen niet wederom en vult met derzelver aarde binnen vyff dagen die zal breuken twee gulden en voor de aanbrenger tien stuyvers

19

Item zo wie den heer eed gedaan en heeft van de zes mannen ende zy misbruykten door hunne dienders zonder consent van hunne meesters, dat die niet meer en zal breuken dan een ander nagebuer ende dat na geleegentheid van de zaeke

20

Item zo wie zynen turff niet regt toe boven zynen put en voert en den anderen zynen nagebuer voerzet ofte te zeer zydelyk zynen turff uytzet dat die nagebuer zynen turf niet behoerlyk en kan gezetten die zal breuken twee Bosch pond payements ende van de scheeperye drie gulden

21

Item so wie heye meydt off turff steekt buyten het beslag die zal breuken drie gulden tenzy dat de peelmeesters door notelyke zaeke aen iemand selve consenteerde

22

Item niemand zal hout houwen staande op 't land zonder consent van de peelmeesters off hy zal breuken tien oude schilden

23

Item zo wie opwaerts voerder steckt dan een roeye alle jaar beneffens opgaande baanen die zal breuken drie peeters

24

Item zo wie heye meydt off afsteckt met schuppen, schouben of spaayen op opgaende baenen die zal breuken een philips gulden

25

Item die den kuylen naarder meyd dan ses roeyen die zal breuken een carolusgulden

26

Item zo wie opgaende sydelbaenen niet wytt en laat 20 voeten of die baenen ondersteckt of boven en beneeden niet effen breed en laat die zal breuken twee peeters

27

Item zo wie die een den anderen besluyt met zyn putten ende alzo alsdan tot zynen turff niet gevoegelyk gekomen en kan die zal breuken drie carolusgulden

28

Item zo wie die andere voorzet of voorsteckt met turff stecken of setten zal breuken drie gulden

29

Item zo wie in 't veld steckt van anderen putten en niet met zijn put gekomen en kan in vier voeten nabij den anderen putten die zal breuken drie gulden

30

Item zo wie in den Peel turff steekt daer den turff niet diep en leet drie turven, die zal breuken 25 stuyvers

31

Item die zynen put niet ten gronde uyt en steekt ten waere by sprinken off andere openbaarlyke oersaeken zal breuken een bosch pont uytgescheiden aan byoele? die mogen steeken in 't veld tusschen dat Deursens Goirken totten Steert toe welke graeven mag men opwaards steeken een roey ende vier voeten breet ende die hem daer innen misbruykt zal een bosch pont breuken

32

Item als men de heye ontslaegen heeft om te meyen en zal uyt elk huys maar een perzoon komen off hy breukt twee peeters, insgelyks die egeene heye mogen meyen op den peen van een bosch pond payements

33

Item als men heye meyd en hy bevonden werd dat hy voerder sonnen opganck en naerder sonnen onderganck heeft gemaayt off ook turft den eersten turffdag voer off na der sonne die breukt eenen philippus gulden

34

Als men blekt zal niemand met bylen mogen blekken off zal breuken twee bosch pondt

35

Item soo wie heye meyd off turft en die niet en leyd, zegt of bekend wie hy is off voor wien hy werkt als die heer met de ses mannen daar by komt, zo zal den heer den persoon mogen aenvaerden voer een keysersgulden off hy zal een schuldigen weysen op tenselver breuke

36

Item als die heere mette 6 mannen op de gemeinte komt die dan gaan loopen van hunnen velde daer zy meyden of turven die zal breukn een keysersgulden

37

Item als men de heye op het beste gemeyd heeft zoo zal ieder die van de velde haalen binnen veertien daegen als 't gebooden werd off men zal daar mede het sand mogen stoppen en een iegelyk thuyswaerds haelen als gemeyn heye zonder misdoen

38

Item zo wie heye meyd of turfft daer meer groese staat dan heye die zal breuken een carolusgulden

39

Item zo wie boven de Syp turft die zal d'een den anderen volgen en turven dat veld voor de voet zo wel de groes als de heye maer zal die baenen houden op haar breetten van 20 voeten contrarie doende zal breuken een peeter

40

Item zo wie heye meyd of ook turft en niet en blyft vant vliegende sand tot de teeckenen toe die breukt een gulden

41

Wanneer die heer den 6 mannen behoeft om zyn breucken wil zo zal den heer schuldig zyn den zes mannen te geven den vryen kost en bier

42

Item de zes mannen zullen altyd de breuken mogen minderen en meerderen na den misbruyk van de gemeynte eendrechtelyk op hunnen eed tot proffyt en oerbaar van de gemeynte zo lang als zy die breuken niet over en hebben gegeeven maar die zullen de zes mannen de breuken moeten overgeeven ten zelver dage als zy om hebben geweest ende die ende[?] die heer zal dan gehouden weeezen de ses mannen te geeven vryen kost als boven ende dan zal den heere die breuken hebben

43

Die op den Peel agter laat leggen groote hoeken te weeten vier voeten int vierkant die zal breuken een gulden

44

Item die heye meyd op eenige straaten die zal breuken twee gulden

45

Item zowie eenige erven heeft daar het sand uyt is vliegende of begint te vliegen die zal 't alzo stoppen en bewaeren dat de gemeynte of andere aangeleegen ervene egeen schaede daerby en komen te leyden off te hebben ende zo dikwils als hy bevonden werd van de zes mannen bevonden zal breuken een carolusgulden

46

Niemand en sal sand mogen laeden offte weghaalen ter plaatse daar het sand begint te vliegen op een poene van dertig stuyvers

47

Item zo wie lange graeven op den Peel maakt ofte steckt zodat een andere tot zyn velde niet en kan gekomen zal breuken twee peeters

48

Item of gebeurde dat iemand van de ses mannen ziek ofte van nootzaeke niet gekomen en koste met zynen venith [?] de plaatze van zynen absenten cameraat bezitten en bekleeden zal

49

item de zes mannen en zullen niet schuldig zijn den heer de breuken over te geeven tenzy dat die heer off zynen stadhouder hen eerst te vreeden gesteld van hunnen kost en dan zullen de zes mannen schuldig zyn denzelven dag den heere van Bakel de breuken over te geven als voorschreven staat duurende voor een geheel jaar

50

niemand zal huysen of schuuren naerder maeyen dan 8 roeden of hy zal breuken een peeter

51

Item of geviel dat die heer iemanden bevond na zyn goeddunken te hebben gebreukt ende die geene die hy alzo bevind hem teegen den heere wilde opponeeren zo zal den heere op kost van ongelyken den zes mannen doen komen op die plaatze ende zal die heer het zy man off wyff die hy breukagtig ziet of houden wil onder eed ofte borge by provisie laten gaan zonder hem aldaar te houden ter tyde toe dat de zes mannen zullen hebben verklaard gebreukt te zyn off niet op kosten van den geenen die ongelyk zal hebben

52

Item den Peel zal op een zeekeren geleegen zondag aan de kerken worden ontslagen ende een ieder zal op zyn putten en velden komen (als 't gebooden zal weezen) op den peen van zeeven stuyvers

53

Item zal den heer off zynen stadhouder den zes mannen kost en drank moeten geven als zy tot Bakel den eed komen doen ende ook als zy komen ordonneeren die gemeinte van Bakel

54

Item zo wie aan den heere eed gedaan heeft die mag wel op de gemeinte van Bakel schutten maar hy zal schuldig zyn de beesten te brengen in de vrunte te Bakel op poene van veertien stuyvers

55

Item zal den schutter in den naam van den heer en ook iemand van de ses mannen met den ooge mogen schutten ende zal hun op hunnen eed geloove gegeeven werden

56

Item die zyn kuylen niet door en steekt eer de Peel beslaegen werd vier voeten breed die zal breuken zeeven stuyvers

57

Item die tussen steekt daar meer groese is dan heye die zal breuken eene gulden

58

Item die zyn heye te zwaar meyd die zal breukene twee Bosch pont

59

Niemand en zal vlaggen steeken mogen op de gemeynte van Bakel meer dan hy behoeft op zynen huysinge te vorsten ofte op een oven te deken of al breuken eene gulden

60

Niemand en zal walreussen meer steeken mogen dan hy aan zyn buytenwalleen van doen heeft liggen teegens de gemeinte en indien hy meer gesteeken heeft dan hy van doen heeft zal binnen veertien dagen die wederom in de plaatze moeten dien ofte setten alles op eenen poen van twee Bosch ponden

61

Niemand en zal heye laeden op de gemeynte met aerdschuppen off hy breukt een Bosch pond payements

62

Item niemand en zal aarde haalen op de gemeynte daar groes staat of hy zal de vlaggen agter hem of voor hem wederom inne setten en die vlaggen moeten dik weezen een staande hand alles op de breuke van drie Bosch ponden payements

63

Niemand en zal leem mogen verkopen buyten dan aan de geregtigden van deze gemeinte, alzoo aan egeene buyten vreemde perzonen off zal breuken 10 oude schilden

64

Item wie in 't plat groesveld nieuwe putten steekt beneden den Peel die zal breuken drie peeters

65

Niemand en zal heye meyen binnen de sand teekenen off hy breukt twee peeters

66

Niemand zal eenige beesten drijven in de gemeene beemden off ook niet op hun zelfs erffenisse zoo lange daar drie luyden hooy in hebben off hy zal breuken twee Bosch pont

67

Item of die peelmeesters eenige breuken overgegeeven hadden off overgeeven zullen die zy in de keure niet geschreven oft doen schryven en hadden ende nogtans bevinden den persoon kwalijk gedaan en misbruykt te hebben zal evenwel gehouden zyn perzoon die gebreukt heeft den breuk by de ses mannen gedecreteert op hunnen eed zonder oppositie betaelen

68

Item zo dikwyls eenige perzonen groote velden offte groote quantiteit van klod of turfvelden hebben zo zullen de peelmeesters daar beneffens eenen ofte twee andere luyden mogen inwyzen en onbecroont in setten

69

Niemand en zal sonder consent van de peelmeesters in een andermans veld vallen of beturven op verbeurte van den turff ende een poen van zes gulden

70

Item of iemand kwam te sterven die een of twee ofte drie peelvelden hadde gehad zoo zullen dezelve peelvelden vallen in handen van de peelmeesters om daar van op hunnen eed tot welvaeren van de gemeinte te disponeeren

71

Item niemand en zal alsulcke verstorven Peelvelden mogen inneemen dan met consent van de ses peelmeesters op verbeurte van zes gulden

72

Item alle de schoeren in de Peel zullen breed moeten weezen zeeven voeten en zodanig te onderhouden winter en somer dat alle de geene die daar over moeten vaeren gevoegelyk zonder klagten dezelve konnen gebruyken op poene van drie gulden van ieder perzoon daerinnen zynde te verbeuren

73

Item is geordonneert dat ieder zyne rioolen wyt zal moeten maken vier voeten ende 't jaers maar twee roeyen in den Peel zal mogen opstecken dan op turffvelden drie roeden ende andersints ter discretie van de zes mannen zy min off meer op verbeurte van twee gulden

74

Item niemand en zal eenige turf op den Peel mogen verkoopen aan vreemde personen die in de gemeinte niet en is gerechtigt op den breuk van zes gulden zo den verkooper als kooper halff en half te betaelen dan die verkooper al eerst met zyn eygen karre de turff moeten afbrengen op het hart van 't moer

75

Niemand en zal buyten of vreemde getouwen, karren of wagens op den Peel brengen tzy hy eerst heeft een brieffken ofte biliette van de twee ofte van een peelmeester van synder plaatse met dag en datum hoe en wanneer op den peen van zes gulden van elken getouweende voor den aanbrenger 25 stuyvers

76

Item is geordonneert dat niemand aardhoopen op de gemeinte zal hebben te maken dan de aarde van de plaatse te verbrengen dat men de plaatse wel sal visiteren off d'aerdrussen wederom innegeset zyn ofte niet op den peen van drie Bossch pont

77

Item de heyvlaggen op effenveld en zullen maar twee vingeren dik mogen weezen en op buldveld ofte oneffen veld drie vingers dik op den peen van twee guldens

78

Item is geordonneert dat de zes mannen off andere regeerders van de voerschreeve plaatzen zullen een of twee dagen voor de heye moogen meyen wanneer zy ontslaegen is maar de heye zal moeten blyven leggen totdat die gevisieteert is van de ses mannen ende en sullen evenwel niet meer mogen meyen dan een dag gelyk aandere nagebueren op eenen poen van eenen gulden

79

Item is verbooden dat niemand den Peel of Heye zal gebruyken die egeen vast domicilie off huys en houd op verbeurte van de heye en turff en daartoe nog ses gulden.

80

Item is geraamd en geordonneert dat den heere van Bakel off zynen stadhouder alle jaaren in den beginne van den jaare de keuse en beliefte zal hebben de geheelen keuren, breuken en poenen te ontfangen mits daar voor des royeerende in kost en drank en andersints de zes peelmeestres naar behooren ende indien die heere of zynenen stadhouder de breuken off poenen niet en begeert zo zullen de zes peelmeesters dezelve hebben genieten ende gebruyken voor hunne kosten en verteeringe

81

Item reserveeren de zes mannen de hooge overigheid haere geregtigheid

Aldus gedaen geordonneert ende geslooten by de voers. zes mannen en peelmeesters van Bakel, Helmond en Aarle in hunne vergaderingen binnen Bakel den XII may 1649

Voorlopige versie

Bron: RANB Archief van de departementale commissie van landbouw 6

Uitgegeven: Variae Peellandiae historiae ex fontibus

Terugkeren naar Overzicht pagina costuymen etc.

Terugkeren naar Inhoudsopgave

Laatst bijgewerkt op 2 oktober 2009.