Costuymen en usantien die men in de heerlyckheyt Geldrop gewoonlyck is te useren ende gebruycken (m.m. ook Heeze en Leende 1571/1573)

Allen den gheene die dese onse opene brieven van certificatien zullen sien oft hoeren lesen saluyt. Wy Jan Henricx ende Adriaen Andries, Michiel Willems, Marten Dams, Goyaert Bartholomeus, Raes Jans ende Goyaert Jan Ruvens soon schepenen in Geldrop tuygen onder onsen gemeynen zegele doende condt allen luyden certificerende voor de gerechte waerheyt, dat wy dese naebeschreven costuymen ende usantien hebben bevonden in der bancken van Geldrop by onsen voorschepenen onderhouden in hender tydt ende die wy ten tyde wy schepenen hebben geweest hebben naerghevolght ende onderhouden ende begeeren t'onderhouden ende en begeeren geen nieuwe costuymen of usantien ingebracht te hebben, ten zy het ons van boven oft onsen overhoofde geleert worde.

II

Item ten iersten dat jaergedinge dinght die schouteth van jaere tot jaere altydt in die weecke daer die octave van derthiendagh in komt oft in die weecke daer naestvolgende in soester vuegen, dat die schouteth geen leste vonnisse en maent oft ten wort oock by die schepenen niet gewesen die octave van derthiendag en moet voorby ende gepasseert zyn, in welcken jaergedinge die schouteth dinght drie daghen lanck continuelyck achter malckanderen volgende endemaendt ten lesten daghe altydt een leste vonnisse, ten waer dat hy een wettige oorsaecke hadde waar door dat hy 't achterliet te maenen oftoock te dingen 't selve jaergedinge soo voorschreven is ende aen 't selve jaergedinge zyn alle schaden, kosten ende breucken dobbel.

III

Item ende nae desen jaergedinge geleden zynde vyfthien daghen soo helt die schouteth altydt syn genechten, dingende van vyfthien daghen tot vyfthien daghen, ten waere dat hy eenigh, wettigh letsel oft oorsaecke hadde waeromme dat hy 't niet en dinghde oft gedingen en konste ende die schouteth moet altydt ten minsten vier schepenen hebben eer hy gedingen kan oft magh ende te dingen in manieren soo dat geleeght is ende moet in die kercke van Geldrop geleegt zyn by den vorster oft by den geenen des macht hebbende te leggen.

IV

Item als een renthier oft heffer heffende roghrenthen oft gelt renthen heeft synen brief doen lesen door gebreck van betaelinghen syns pachts, dan wysen die schepenen door manisse des schoutens voor recht dat die heer hem N. richten sal oft een pandt verleenen oft leveren sal op syn onderpandt nae inhouden des briefs, daer hy dat bewysen kan hem tot syns recht, behoudelyck eenen yegelycken syns rechts ende van dien lesen heeft die schouteth eenen stuyver voor synen ban ende die secretaris eenen halven stuyver ende dan gaen twee schepenen met den vorster ende halen een pandt ende dat pandt leveren sy den geenen die die onbetaelde renthen heffende is en maenende, welck sy haelen op syn onderpandt, waer af elck schepen heeft een blanck ende den vorster een blanck.

V

Ende dan komt die heffer des pachts ende brenght dat pandt in recht, syn drie genechten achter malckanderen volgende ende ten derden genechte wysen die schepenen door maenisse des schouteths voor recht, dat N. die heffer des pachts dat pandt bieden sal den ghenen daer hy dat af gekreghen heeft, vindt hy hem binnen myns heeren landen ende en vindt hy hem niet soo sal hy 't hem bieden tot synen geweer, heeft hy een geweer ende heeft hy egeen geweer, soo sal hy t' hem bieden aen den rinck van der kercken, wordet gequeten hy sal 't syn nemen ende en wordet niet gequeten hy sal 't verkoopen voor 't geen dat hy daer aen heeft ende setten hem den los op den derden dagh ende al met goederwaerheyt, welck bieden moet geschieden drie dagen voor 't naestvolgende genecht ende daer af hebben die schepenen elck een blanck ende die vorster oft cooper een blanck.

VI

Ende dit aldus gedaen wesende ende als dat pandt geboden is den geenen die dese gelt renthen oft rogh renthen schuldigh is ende brengende 't selve pandt in recht, soo gebiedt die schouteth van 's heeren wegen den gelder oft gebruycker van den selven onder-panden op eenen seeckeren peen, waer af die schouteth heeft seven stuyvers ende indien dese gelder oft gebruycker van den onderpande niet en laet syn bruycken, soo gebiedt die schouteth hem af op eenen meerderen peen andermael ende dese opwenninge aldus gedaen zynde soo verhuert dese evictoer (soo verre hy wilt) 't selve onderpandt een jaer ten hooghsten in presentie van schepenen ende 't selve onderpandt, als dat een jaer verhuert is geweest ende het jaer van verhueringen is om gaen, soo gaet dese heffer ende opwinder ende doet het selve onderpandt drie sondaghen achter malckanderen volghende ten Bossche ter payen veylen ende verbieden om ten hooghsten te verkoopen, assignerende die herberghe ende den dagh, daer dese opwinder op 't selve onderpandt sitten sal om ten hooghten te verkoopen, desghelycken soo moet oock die evictoer oft opwinder 't selve erf oft onderpandt oock in der kercken van Geldrop, oft daer men sulcken veylinge gewoonlyck is te doen, den vorster openbaerlycken drie sondaghen achter malckanderen volgende doen veylen, assignerende die herberge ende den dagh, dat men daer op sitten sal om ten hooghsten te verkoopen ghelyck 't ten Bossche ghedaen is, dattet accordeert op eenen dagh ende ten selven daghe sal die evictoer oft opwinder op 't selve opghewonnen erve in presentien van twee schepenen van der bancken ende verkoopet openbaerlyck ten hooghsten ten aenkomen ende afgaen van alle man ende laet openbaerlyck daer af eenen slagh uytgaen met uytganck van eender bornender kerssen.

Om geldschulden ende andere actien met recht te vervolgen.

VII

Item een creditoer oft die gheene, die wettelyck schulde oft actie ende oorsake op eenen anderen heeft oft pretendeert te hebben, die gaet ende doet synen schuldenaer, daer hy dese actie oft schulde op heeft, by den vorster dagh doen 's daeghs te vooren goets tydts met der sonneschyn voor het genecht voor hoeft ende anders niet oft tot synen geweere met protestatien van schepenen ende desen dagh aldus gedaen zynde soo komt dese aenlegghere ende gheeft synen verwerdere ticht ende aenspraecke ten naesten genechtdaghe ende dan is dese verwerdere gehouden ende verbonden, soo verre die schulde is bedragende onder de thien gulden mede te antwoorden oft wort met eenen lesten vonnisse gecontumaceert ende versteecken van antwoort: maer gedreeght die schulde meer dan thien gulden oftdatter den eedt in geleghen is, soo heeft die schuldenaer dagh van beraedt veerthien daghen, om ten naesten genechte te antwoorden ende indien hy dan niet en antwoort soo wordt hy gecontumaceert oft versteecken met eenen lesten vonnisse ende indien een verwerdere wort gecontumaceert oft versteecken met eenen lesten vonnisse door qualyck toesien oftdat hy wettelycke oirsake heeft ofte en konste niet present gewesen om te antwoorden, die magh gaen ende presenteren kosten van retardatien (soo verre daer eenige zyn) ende midts weygeringhe van ontfangen magh hy de selve kosten stellen onder die weth met presentatien te meerderen ende te minderen nae taxatien van schepenen ende midts soo doende wordt die selve gecontumaceerde ontfanghen in recht.

VIII

Item als daer aenspraecke ende verantwoorden gebeurt sonder contumacie ende lis is gecontesteert, soo exhibeert die aenleggere replycke met eenen genechte ende die verwerdere exhibeert duplycke oock met eenen genechte sonder meer genechten daer op te hebben.

IX

Nae desen soo leydt die aenlegger principael waerheydt, op welcken termyn die aenleggere heeft drie genechten ende indien hy kan een wittige oorsaecke geallegeren, soo wordt hem den vierden termyn ex gratia toegelaten endeals die aenleggere syn principael waerheyt heeft geleydt, soo leydt die verwerdere oock syn principael waerheydt met drie genechten, als die aenlegger heeft gedaen ende, indien des noodt zy, soo wordt hem het vierde ghenecht ex gratia toegelaten en gegeven.

X

Daer nae leyden sy schut waerheydt te beyden zyden die aenleggere voor ende die verwerdere nae, elck met drie genechten ende by dien dattet noodt zy, soo wordt hen ende elcken van hen, het vierde ghenecht ex gratia geconsenteert nae desen, soo beyde elck hen salvatie; die aenleggere voor met drie genechten ende het vierde ex gratia wordt hem toegelaten ende desgelyckx die verwerdere nae leydt oock salvatie met drie genechten ende het vierde wort hem toegelaten ex gratia, nae desen soo exhiberen die aenlegger op voor een genecht syn conclusie, sonder meer genechten daer op te hebben ende sluyt daer mede ende desgelycken soo exhibeert die verwerdere oock syn conclusie op een genecht ende sluyt daer mede in toto ende begheeren te beyden zyden vonnis ende recht.

XI

Item dan aengaende der materien van reconventien is geordonneert (ghemerckt de selve in onser bancken niet veel geuseert en is) dat die aenleggere reconventionael (soo verre het twee verscheyden saecken zyn die conventie ende die reconventie, die een niet uyt den anderen spruytende) sal gehouden ende verbonden zyn den aenleggere conventionael dagh te doen doen by den vorster, eer hy hem ticht ende aenspraecke sal moghen geven in materien van reconventien ende dan sullen die schepenen die saecken moghen eenen vonnisse beslichten oft die materie conventionael voor ende die materie reconventionael nae, soo sy dat sullen bevinden na recht te behooren, nae ghelegentheydt van der procedueren sonder dat sy gehouden sullen zyn, dat t'eenemael te moeten vonnisselycken beslichten, ghebruyckende daer inne henne discretie.

XII

Item ende indien daer een vonnisse is gewesen ten achterdeel van den aenlegghere oft verwerdere ende dese, die succumbeert oft verliest, wilt segghen, dat hy gegraveert is metten selven vonnisse, soo magh dese succumbent contradiceren midts dagh ende recht daer tegens te nemen ende hem den dagh ende recht by den schouteht geset zynde soo moet die triumphant den succumbent ticht ende aensprake geven ten naesten genechte in materie van contradictien endedit aldus gedaen zynde, soo heeft die verwerdere in deser materien van contradictien dagh ende beraet om te antwoorden ten iersten genechtdage daer naestvolghende endedan moet hy antwoorden op 't versteeck endedan procederen sy voorts in deser materien van contradictien van genechte tot genechten soo sy in die ierste instantien ghedaen hebben ende indien dese contradicteur andermael geraeckt te succumberen ende te verliesen, soo brueckt hy seventhien ponden, die thien ponden voor den heere ende die seven ponden voor die schepenen ende sal eens dagh hebben ende niet meer, want die eens dagh heeft gehadt en magh niet andermael dagh hebben, noch oock en magh niet gestaen in materien van contradictien met te stellen kosten van retardatien.

XIII

Item indien daer een vonnisse is gewesen ten achterdeel van den aenleggere oft verwerdere ende die succumbent wilt seggen te wesen gegraveert met den selven vonnisse, soo magh hy binnen thien daghen appelleren aen die eerweerdighe heeren schepenen van 's Hertogenbossche als het wettigh immediaet overhooft ende moet dese appellatie verheffen binnen dertigh daghen met gelt pandt ende borghen, settende soo veele gelts die appellant, daer men 't selve proces mede magh brenghen aen 't hooft ende aldaer die heeren betaelen ende weder laten komen ende den schryver loonen van syn schryven ende binnen dertigh daghen hem bedwinghen hoe hy aen 't hooft soude komen ende anders is die appellatie nul, machteloos ende van onweerden ende moet die appellatie synder conterpartyen den behoorlycken weete doen doen by den vorster, soo verre appellatus niet teghenwoordigh en is geweest doen hy appelleerde, binnen behoorlycken tyden.

XIV

Ende indien die schepenen 't selve proces niet wys oft vroet en zyn, om daer af een klaer vonnisse te wysen, soo wysen die schepenen dat aen het eerweerdigh overhooft die schepenen van 's Hertogenbossche, om daer af geleert te worden ende dan soo moeten aenleggere ende verwerdere te samen soo veele gelts setten, daer-men 't selve proces oft leeringhe mede betaele aen die eerweerdighe heeren, overdraeghe ende weder laet komen.

XV

Item in versterf van goederen in de nederdaelende linie, opgaende linie ende collaterael daer gebruyct men in die bancke van Geldrop het recht soo men 't in andere bancken van Peelandt useert ende anders geen sonderlingh recht en useert men daer af.

XVI

Ende want nu is in deser bancken bracht, dat die aenleggere dient van aenspraecke ende die verwerdere van antwoorde ende oock van waerheden, als principael waerheydt, schut waerheydt oftoock salvatie, sonder die schriftelyck te exhiberen oft over te geven, is daeromme geordonneert, dat die gheene, die alsoo dient, het zy van aenspraecken, van antwoorde, oft waer af dattet zy, sal gehouden ende verbonden wesen 't selve in scriptis over te gheven drie daghen voor 't naestvolghende genecht oftsoo langh daer voor, dat die wederpartye daer af goedt tydts copye magh hebben ende by foute van dien, soo sal 't soo veele wesen oft hy 't niet gedient en hadde.

XVII

Item die yet gheteeckent wilt hebben in 't memoriael oft verbael moet gheven van elcken teeckenen eenen halven stuyver half voor die schepenen ende half voor den cecretaris. Ende van elcken acten, het zy van vonnis, appoinctement oft van contumacien, geeft men twee stuyvers, half voor die schepenen ende half voor den secretaris ende van contumatien door 't leste vonnisse geeft men eenen stuyver, half voor die schepenen ende half voor den secretaris.

XVIII

Item van brieven te maecken geeft men van elcken brief drie stuyvers, van een procuratie of certificatie gheeft men ses stuyvers ende van eenen vonnisbrief gheeft men neghen stuyvers ende van den los die nu in die constitutiebrief getoghen wordt daer af gheeft die vercoopere eenen stuyver.

XIX

Ende wanter nu veel versuecken worden overgegeven, is geordonneert, dat indien die versuecken sulckx zyn, datter die weder-partye op behoort te worden verhoort, dat men op su1cke versuecken niet appoincteeren en sal, partye advers en sa1 ter contrarien daer op verhoort worden, eer men appoincteeren sal ende ook versuecken, die van swaeren saecken zyn daer vele aen hanght oft van duysteren saecken, dat men die beslichten sal met dach ende recht, met aenspraecke ende verantwoorden ende oock waerheden ende niet met versuecken desgelycken als daer aenspraeck ende verantwoorden is gebuert ende komen alsdan met versueck incidentael dat men daer op niet appoincteren en sal (soo verre die gheheele saecke daer aen hangt) men sal 't selve suspenderen ende continueren tot den eynde van den proces, ende dat men 't alsdan t' samen vonnisselycken beslichten sal.

XX

Item dan aengaende van yemanden dagh te setten tegen een vonnis, appoinctement versueck oft executie oft waer teghen dattet 't selve zy, dat moet alleen die schouteth van 's heeren wegen, ten waere dat hy den vorster oft eenighen dchepen die macht hadde gegeven ende dat dagh setten moet geschieden in presentien vaa twee schepenen oftten is van geender weerden.

XXI

Item het gebuert somtydts, dat nae dien aenspraecke ende verantwoorden gebuert is, dat die aenleggere oft verwerdere leydt met eenen oft twee genechten allen 't geen dat hy weet te allegeren oft te produceren endesluyt daer mede in toto, begheerende vonnis en recht ende dan komt die conterpartye ende wil syn vol genechten hebben, op syn principael waerheyt, op syn scutwaerheyt ende op syn salvatie, om dat hy den tuer ende dielay soude hebben, is daerom geordonneert, als die een aldus heeft gesloten in toto, dat die conterpartye en sal daer naer niet meer hebben dan drie genechten endehet vierde ex gratia ende niet meer ende sal alsdan gehouden zyn oock in toto te sluyten, ten waere dat hy wettige oorsaecke hadde den recht genoch zynde, dat hy niet gesluyten en konst ende niet langher dilay oft uytstel te hebben, op dat sy eens ten eynde moghen komen.

XXII

Item dat niemandt en sal moghen (van weerden wesende) hem by den heere te doen setten in eenigen gronden van erven ende eenen anderen daer af te doen gebieden sonder voorgaende vonnisse ende daer toe gewesen zynde by schepenen.

XXIII

Item dat die schouteth geen gastgedingen dingen en sal voor luyden in der heerlyckheyt woonende oft die in der heerlyckheyt van Geldrop goeden erfgoeden hebben ligghende ende hebben aldaer gemechtighden oft procureurs, mer alleen voor den reysenden buyten man, voor luyden hebbende in hennen huysen groote comenschappen onder handen om die te vervolghen, alsoo dat sy uyt hennen huysen niet en moghen blyven ende verderffelyck goedt aengaende, oock aengaende saecken daer lyf ende leven aen hanght.

XXIV

Item dat die gheene, die aen 't recht te doen hebben ende aldaer komen, niet en sullen aldaer teghen malckanderen staen kyven, malckanderen injurierende met luyder stemmen, die heel banck stoerende, mer, soo dickmael sy sulcks doen, salse die schouteth calengieren, hebbende die vorsters daer toe, dat sy den gheenen, die sulcks doet, terstont sullen afnemen den hoedt oft ander panden ende sullen moeten gheven t'elcker reysen twee stuyvers, eer sy hen panden sullen weder moghen hebben ende dat niemandt aen 't recht en sal mogen komen met wapen als werpbyl oft dierghelycken, op die verbuertenis desselfs wapens oft werpbyls etc. dat hem sal afgenomen worden by den vorster.

XXV

Item dat niemandt eenen anderen en sal moghen onderstaen aen 't recht in saecken, die hem principaelyck niet aen en gaen, sonder van den gheenen, die hy onderstaen wilt, te hebben procuratie, anders sal 't selve onderstaen wesen van onweerden.

Bron: Costuymen ende usantien der hooftstat ende Meyerye van s'Hertoghenbossche (Den Bosch (Jan Scheffers) 1684).
Deels ook gepubliceerd is M.J.H. A. Lijten, Het burgerlijk proces in stad en Meierij van 's-Hertogenbosch (Assen 1988).

Terugkeren naar Overzicht pagina costuymen etc.

Terugkeren naar Inhoudsopgave

Laatst bijgewerkt op 2 oktober 2009.